Jama brzuszna

Przy przewlekłych dolegliwościach brzusznych warto ocenić kilka obszarów jednocześnie: kalprotektynę w kale — zapalenie jelit, morfologię wraz z CRP — ogólny stan zapalny i niedokrwistość, amylazę i lipazę — trzustka, próby wątrobowe — wątroba i drogi żółciowe, Helicobacter pylori — żołądek, krew utajoną w kale — przesiew w kierunku krwawienia z przewodu pokarmowego.

Gotowy pakiet na dolegliwości brzuszne łączy te kierunki diagnostyczne w jednym badaniu. Ostateczny zakres warto jednak dobrać indywidualnie, po konsultacji z lekarzem, w zależności od zgłaszanych objawów.

W różnicowaniu pomaga kalprotektyna w kale — marker stanu zapalnego jelit.

• Wynik prawidłowy przemawia za zespołem jelita drażliwego (IBS) — zaburzeniem czynnościowym, bez podłoża zapalnego.
• Wynik podwyższony wskazuje na aktywny proces zapalny i możliwe IBD (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego).

Ponieważ objawy obu jednostek bywają niemal identyczne — ból brzucha, biegunki, wzdęcia — kalprotektyna jest szczególnie przydatnym badaniem w ich różnicowaniu i pozwala ukierunkować dalszą diagnostykę.

Podwyższona kalprotektyna wskazuje na aktywny stan zapalny w obrębie jelit i przemawia za organiczną przyczyną dolegliwości — najczęściej nieswoistym zapaleniem jelit (IBD), infekcją jelitową, a przy znacznie podwyższonych wartościach także innymi zmianami organicznymi wymagającymi wykluczenia.

Taki wynik wymaga dalszej diagnostyki, najczęściej endoskopowej.

Wynik interpretuje się zawsze w kontekście objawów klinicznych — warto pamiętać, że na stężenie kalprotektyny wpływają również niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), które mogą podwyższać wynik niezależnie od choroby zapalnej jelit.

Najważniejsza zasada: nie należy przechodzić na dietę bezglutenową przed badaniem.

Wiarygodny wynik wymaga regularnego spożywania glutenu przez co najmniej 6 tygodni przed pobraniem próbki — przy diecie bezglutenowej stężenie przeciwciał spada, a test może dać wynik fałszywie ujemny mimo obecności choroby.

W diagnostyce oznacza się przeciwciała anty-tTG w klasie IgA wraz z całkowitym IgA — niedobór IgA może bowiem zaburzać (obniżać) wynik anty-tTG, prowadząc do błędnej interpretacji.

Tak — dodatni wynik krwi utajonej w kale zawsze wymaga dalszej diagnostyki i nie powinien być lekceważony, niezależnie od tego, czy występują inne objawy.

Badanie wykrywa śladowe ilości krwi niewidoczne gołym okiem, które mogą pochodzić z różnych miejsc przewodu pokarmowego. Przyczyny bywają zarówno łagodne, jak i poważne:

• hemoroidy lub szczeliny odbytu,
• stany zapalne błony śluzowej żołądka lub jelit,
• polipy jelita grubego,
• choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy,
• nieswoiste zapalenie jelit (IBD),
• nowotwory jelita grubego — dlatego badanie stanowi podstawę przesiewowych programów wykrywania raka jelita grubego.

Ponieważ na podstawie samego wyniku nie da się określić źródła krwawienia, dodatni rezultat zawsze wymaga konsultacji lekarskiej i najczęściej dalszej diagnostyki endoskopowej (kolonoskopii), zwłaszcza u osób powyżej 50. roku życia lub z obciążonym wywiadem rodzinnym w kierunku raka jelita grubego.

Warto też pamiętać, że wynik fałszywie dodatni może wystąpić po spożyciu czerwonego mięsa, niektórych warzyw czy przy stosowaniu określonych leków (np. NLPZ) — dlatego lekarz może zalecić powtórzenie badania przy zachowaniu odpowiednich zaleceń przygotowawczych.

Zakażenie Helicobacter pylori można potwierdzić trzema metodami: badaniem przeciwciał IgG z krwi, oznaczeniem antygenu w kale lub testem oddechowym.

• Przeciwciała IgG świadczą o kontakcie z bakterią — obecnym lub przebytym — i nie pozwalają jednoznacznie rozstrzygnąć, czy zakażenie jest aktywne.
• Antygen w kale lepiej potwierdza zakażenie czynne i jest metodą częściej wykorzystywaną zarówno w diagnostyce, jak i w kontroli skuteczności leczenia.

Istotne zastrzeżenie: inhibitory pompy protonowej (IPP) mogą zaburzać wyniki części metod, prowadząc do wyników fałszywie ujemnych. Dlatego dobór odpowiedniego badania, a także ewentualną konieczność czasowego odstawienia leków przed testem, warto ustalić indywidualnie z lekarzem.

Badania z krwi (próby wątrobowe, amylaza, lipaza, morfologia) zaleca się wykonywać rano, na czczo, po 8–12 godzinach od ostatniego posiłku — pozwala to zachować standardowe warunki przedanalityczne i uniknąć zafałszowania wyników.

Próbki kału (kalprotektyna, krew utajona, badanie w kierunku Giardia) pobiera się samodzielnie do osobnych, dedykowanych pojemników dostępnych w aptece, zgodnie z zasadą pobierania materiału z kilku różnych miejsc tej samej porcji stolca — zwiększa to wiarygodność wyniku.

Badanie na celiakię wymaga osobnego przygotowania: nie należy wcześniej odstawiać glutenu z diety, ponieważ mogłoby to zafałszować wynik przeciwciał anty-tTG.