Stres

Prolaktyna należy do hormonów, których wydzielanie zwiększa się w odpowiedzi na stres. Wzrost jej stężenia jest zwykle niewielki i przemijający, ale u osób narażonych na długotrwałe napięcie może utrzymywać się dłużej. Nadmiar prolaktyny, czyli hiperprolaktynemia, hamuje wydzielanie hormonów odpowiedzialnych za funkcje rozrodcze. U kobiet może to prowadzić do zaburzeń cyklu miesiączkowego, braku owulacji, mlekotoku i trudności z zajściem w ciążę. U mężczyzn objawia się spadkiem libido, zaburzeniami erekcji i obniżeniem poziomu testosteronu. Stres nie jest jednak jedyną ani najczęstszą przyczyną podwyższonego wyniku. Stężenie prolaktyny rośnie fizjologicznie w ciąży i w okresie karmienia piersią, a także po wysiłku fizycznym, stosunku płciowym czy stymulacji brodawek sutkowych. Częstą przyczyną są leki, m.in. niektóre leki przeciwpsychotyczne, przeciwdepresyjne i przeciwwymiotne (np. metoklopramid). Hiperprolaktynemia może też wynikać z niedoczynności tarczycy, niewydolności nerek lub gruczolaka przysadki (prolactinoma). Dlatego przed uznaniem wyniku za nieprawidłowy lekarz wyklucza przyczyny fizjologiczne i polekowe. Krew do badania pobiera się rano, na czczo, zwykle 2–3 godziny po przebudzeniu i po około 30 minutach odpoczynku, ponieważ sen, stres i wysiłek mogą zawyżyć wynik. Interpretacja wyniku należy do lekarza.

Stężenie kortyzolu zmienia się wyraźnie w ciągu doby: najwyższe jest wczesnym rankiem, a najniższe około północy. Dlatego krew do badania pobiera się zwykle rano, między 7:00 a 9:00, chyba że lekarz zaleci inną godzinę, np. dodatkowe pobranie po południu w celu oceny rytmu dobowego. Kortyzol szybko reaguje na stres i wysiłek, więc warto zadbać o spokojny poranek, bez pośpiechu i aktywności fizycznej. Przed samym pobraniem zaleca się około 15–30 minut odpoczynku w pozycji siedzącej. Badanie wykonuje się na czczo, po nocnym śnie o zwykłej długości. W dniu poprzedzającym badanie należy unikać intensywnego wysiłku i alkoholu, a rano przed pobraniem nie pić kawy i nie palić papierosów. Przed badaniem trzeba poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach. Dotyczy to zwłaszcza glikokortykosteroidów, także w postaci maści, kremów, preparatów wziewnych i donosowych, oraz leków zawierających estrogeny, takich jak antykoncepcja hormonalna czy hormonalna terapia zastępcza. Leków nie należy odstawiać samodzielnie. O ewentualnej przerwie w ich przyjmowaniu decyduje lekarz. Osoby pracujące w nocy powinny zgłosić to lekarzowi, ponieważ praca zmianowa zaburza dobowy rytm kortyzolu i utrudnia interpretację wyniku.

Mogą. Niedobory niektórych witamin i składników mineralnych dają objawy podobne do skutków przewlekłego stresu, takie jak zmęczenie, osłabienie, rozdrażnienie czy obniżenie nastroju, i mogą je nasilać. Najlepiej poznana jest zależność między stresem a magnezem. Stres zwiększa wydalanie magnezu z moczem, a jego niedobór może zwiększać wrażliwość na stres, co sprzyja powstaniu błędnego koła. Niedobór magnezu może się też objawiać drżeniem i skurczami mięśni. Witamina B12 i kwas foliowy są niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego i wytwarzania czerwonych krwinek. Ich niedobór może powodować przewlekłe zmęczenie, trudności z koncentracją i obniżenie nastroju. W przypadku witaminy B12 mogą wystąpić także objawy neurologiczne, np. mrowienie i drętwienie rąk i stóp. Niskie stężenie witaminy D wiąże się ze zmęczeniem i gorszym samopoczuciem. Podobne dolegliwości wywołuje również niedobór żelaza, dlatego warto oznaczyć ferrytynę. Badania pozwalają wykryć niedobory, które mogą odpowiadać za część objawów. Wyrównanie potwierdzonego niedoboru często poprawia samopoczucie, ale nie usuwa źródła stresu i nie zastępuje innych form pomocy. Przyjmowanie suplementów bez stwierdzonego niedoboru nie przynosi udowodnionych korzyści, a duże dawki niektórych z nich, np. witaminy D, mogą być szkodliwe. Dawkę i czas suplementacji powinien ustalić lekarz na podstawie wyników badań.

Stres jest naturalną reakcją organizmu i zwykle słabnie, gdy zmniejsza się obciążenie. Warto skonsultować się ze specjalistą, gdy objawy utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie mimo odpoczynku, nasilają się albo utrudniają codzienne funkcjonowanie w pracy, nauce czy relacjach z bliskimi. Sygnałami ostrzegawczymi są przede wszystkim:

• utrzymujący się obniżony nastrój,
• utrata zainteresowań i radości z codziennych czynności,
• nasilony lęk lub napady paniki,
• poczucie beznadziei,
• długotrwałe problemy ze snem.

Niepokojące jest również sięganie po alkohol, leki uspokajające lub inne substancje, aby rozładować napięcie.

Pierwszym krokiem może być wizyta u lekarza rodzinnego. Oceni on stan zdrowia, zleci badania i w razie potrzeby pokieruje do dalszej opieki. Pomocy można też szukać bezpośrednio u psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry. Wizyta u psychiatry w ramach NFZ nie wymaga skierowania. Podobnie jest w centrach zdrowia psychicznego. Badania laboratoryjne pomagają wykluczyć somatyczne przyczyny objawów, ale nie służą do oceny zdrowia psychicznego i nie zastąpią rozmowy ze specjalistą. Nie warto zwlekać z szukaniem pomocy, bo wczesne wsparcie ułatwia powrót do równowagi. Pomocna bywa też rozmowa z bliską osobą.

Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, trzeba niezwłocznie szukać pomocy. Należy zadzwonić pod numer alarmowy 112 lub zgłosić się na szpitalny oddział ratunkowy. Bezpłatnego wsparcia udziela Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym pod numerem 800 70 2222. Dzieci i młodzież mogą dzwonić na Telefon Zaufania pod numer 116 111.