Zdrowie mężczyzny

PSA (swoisty antygen sterczowy) to podstawowy marker stosowany w profilaktyce chorób prostaty. Jego oznaczanie zaleca się mężczyznom zwykle od 50. roku życia, a przy obciążonym wywiadzie rodzinnym (rak prostaty u ojca, brata lub dziadka) — wcześniej, już od 40.–45. roku życia. Pozostaje to jedyny rutynowo stosowany marker w tym obszarze diagnostyki.

Kluczowe jest jednak właściwe rozumienie tego, co PSA pokazuje, a czego nie. Podwyższony wynik nie jest równoznaczny z rakiem prostaty — PSA to marker narządowy, nie nowotworowy, co oznacza, że jego wzrost odzwierciedla stan całego gruczołu krokowego, a nie wyłącznie proces nowotworowy. Poziom PSA rośnie również w przebiegu łagodnego rozrostu stercza (BPH), z którym mierzy się znaczna część starzejących się mężczyzn, w stanach zapalnych prostaty, a także po mechanicznym podrażnieniu gruczołu. Z tego względu wynik zawsze interpretuje się łącznie z wiekiem pacjenta, wywiadem klinicznym i badaniem urologicznym (w tym badaniem per rectum), a decyzję o dalszym postępowaniu podejmuje się wspólnie z lekarzem.

Dokładniejszy obraz sytuacji daje panel PSA — PSA całkowite, PSA wolne (fPSA) oraz wskaźnik fPSA/PSA. Niski stosunek wolnego PSA do całkowitego wskazuje na wyższe prawdopodobieństwo procesu nowotworowego, podczas gdy wyższy wskaźnik częściej towarzyszy łagodnemu przerostowi prostaty. Takie rozszerzone oznaczenie pozwala lepiej ocenić, czy podwyższone PSA wynika raczej z przerostu gruczołu, czy wymaga pilniejszej diagnostyki urologicznej — a tym samym ograniczyć liczbę niepotrzebnych biopsji.

Stopniowy spadek stężenia testosteronu wraz z wiekiem, określany potocznie jako andropauza (w terminologii medycznej: późny hipogonadyzm, LOH), wiąże się z obniżeniem libido, spadkiem energii, masy mięśniowej i gęstości kości, a niekiedy również z obniżeniem nastroju. Diagnostykę rozpoczyna się od oznaczenia stężenia testosteronu całkowitego.

Testosteron wykazuje wyraźny rytm dobowy — najwyższe stężenie osiąga w godzinach porannych, dlatego badanie zaleca się wykonywać między 7:00 a 10:00, najlepiej na czczo. Przy rozszerzonej diagnostyce hormonalnej ocenia się dodatkowo LH, FSH, prolaktynę, SHBG oraz estradiol. Warto podkreślić, że u mężczyzn istotne znaczenie ma również estradiol — jego względny nadmiar w stosunku do testosteronu może prowadzić do ginekomastii, przyrostu tkanki tłuszczowej oraz obniżenia nastroju.

Interpretacja wyników hormonalnych jest złożona i wymaga oceny specjalisty — androloga, endokrynologa lub urologa — w kontekście pełnego obrazu klinicznego pacjenta, a nie pojedynczego wyniku w oderwaniu od objawów i wywiadu.