Endometrioza — objawy i leczenie. Czy musi tak boleć?

Endometrioza to przewlekła choroba zapalna, w której tkanka podobna do błony śluzowej macicy (endometrium) rośnie poza jamą macicy. Dotyka około 10% kobiet w wieku rozrodczym na całym świecie, czyli blisko 190 milionów osób. Powoduje silny ból, problemy z płodnością i obniżenie jakości życia. Średni czas od pierwszych objawów do postawienia diagnozy to 4–12 lat.

Co to jest endometrioza?

Endometrioza to stan, w którym tkanka przypominająca endometrium pojawia się poza macicą – na jajnikach, otrzewnej, jajowodach, pęcherzu moczowym, jelitach, a w rzadkich przypadkach nawet na przeponie czy w płucach. Ta tkanka reaguje na hormony tak samo jak prawidłowe endometrium: narasta, złuszcza się i krwawi w każdym cyklu miesiączkowym. Tyle że krew nie ma jak się wydostać na zewnątrz.

Prowadzi to do przewlekłego stanu zapalnego, powstawania zrostów, torbieli i blizn. Endometrioza to nie zwykłe „bolesne miesiączki" – to choroba ogólnoustrojowa, która wpływa na układ immunologiczny, pokarmowy i nerwowy.

Dokładna przyczyna endometriozy nie jest poznana. Najbardziej rozpowszechniona teoria mówi o wstecznej miesiączce – cofaniu się krwi menstruacyjnej przez jajowody do jamy otrzewnowej. Badania wskazują też na udział czynników genetycznych (ryzyko 3–10 razy wyższe, gdy choroba występuje w rodzinie), immunologicznych i hormonalnych.

Objawy endometriozy

Objawy są bardzo zróżnicowane i nie korelują ze stopniem zaawansowania choroby. Kobieta z rozległymi zmianami może nie odczuwać dolegliwości, a niewielkie ognisko potrafi wywoływać silny ból. Według Stanowiska PTG podstawowym objawem endometriozy jest ból.

Najczęstsze objawy to:

• bardzo bolesne miesiączki (dysmenorrhoea), nasilające się z roku na rok
• przewlekły ból w miednicy mniejszej, trwający ponad 6 miesięcy
• ból podczas stosunku płciowego (dyspareunia) lub po nim
• problemy z płodnością
• obfite lub przedłużające się krwawienia miesiączkowe

„Endobelly" i objawy ze strony jelit

Wzdęty, bolesny brzuch (tzw. endobelly) to jeden z bardziej uciążliwych objawów. Endometrioza wywołuje dolegliwości żołądkowo-jelitowe: ból przy wypróżnianiu, krew w stolcu, biegunki, zaparcia, nudności. Objawy nasilają się w trakcie miesiączki.

Te dolegliwości łatwo pomylić z zespołem jelita drażliwego (IBS) lub SIBO. Różnica: w IBS objawy nie mają wyraźnego związku z cyklem menstruacyjnym, w endometriozie nasilają się okołomiesiączkowo.

Objawy ze strony układu moczowego

Pacjentki zgłaszają parcie na mocz, częstomocz, bolesne oddawanie moczu, a czasem krwiomocz. Dolegliwości nasilają się w czasie menstruacji.

Nietypowe objawy endometriozy

Ogniska endometriozy mogą zajmować odległe narządy i dawać objawy pozornie niezwiązane z ginekologią:

• ból promieniujący do nóg (ucisk na nerwy miednicy, przypominający rwę kulszową)
• ból w klatce piersiowej, barku lub ramieniu (endometrioza przepony)
• przewlekłe zmęczenie i bóle głowy (zaburzenia równowagi hormonalnej)
• duszności i krwioplucie (rzadko, przy ogniskach w płucach)

Stopnie zaawansowania endometriozy

Klasyfikacja rASRM (Amerykańskie Towarzystwo Medycyny Rozrodu) wyróżnia 4 stopnie zaawansowania: I – minimalny, II – łagodny, III – umiarkowany, IV – ciężki. Ocena opiera się na wielkości, liczbie i lokalizacji ognisk oraz obecności zrostów. Obecnie coraz częściej stosuje się klasyfikację #ENZIAN, która lepiej opisuje endometriozę głęboko naciekającą.

Stopień zaawansowania nie pokrywa się z nasileniem bólu. Kobieta z endometriozą I stopnia może cierpieć bardziej niż pacjentka z endometriozą IV stopnia.

Czy endometrioza jest groźna?

Endometrioza nie jest stanem bezpośrednio zagrażającym życiu, ale nie jest chorobą łagodną. Nieleczona prowadzi do:

• niepłodności (u 30–50% pacjentek)
• zrostów powodujących niedrożność jajowodów i jelit
• przewlekłego bólu utrudniającego codzienne funkcjonowanie
• stanów lękowych i depresji

Endometrioza nieznacznie zwiększa ryzyko raka jajnika i gruczolakoraka endometrioidalnego, choć ogólna zachorowalność na te nowotwory pozostaje niska . Nie oznacza to konieczności paniki, ale regularnej kontroli ginekologicznej.

Endometrioza a ciąża i płodność

Szacuje się, że 30–50% kobiet z endometriozą ma trudności z zajściem w ciążę. Mechanizmy są złożone: zrosty i torbiele zniekształcają anatomię miednicy, torbiele endometrialne niszczą tkankę jajnika, a towarzyszący stan zapalny utrudnia zagnieżdżenie zarodka.

Rezerwę jajnikową można ocenić za pomocą USG oraz badań hormonalnych – estradiolu, FSH, LH i AMH.

Ciąża jest możliwa. Dostępne metody wspomagania to leczenie laparoskopowe, inseminacja domaciczna oraz in vitro (IVF). Niektóre źródła zalecają podejmowanie prób poczęcia jak najszybciej po leczeniu chirurgicznym, a nie czekanie na kolejną operację.

W ciąży objawy endometriozy często się zmniejszają – wynika to ze wzrostu stężenia progesteronu i braku miesiączki. Ciąża nie leczy endometriozy. Po porodzie dolegliwości najczęściej wracają, choć karmienie piersią może opóźnić nawrót.

Ciężarne z endometriozą mają wyższe ryzyko ciąży pozamacicznej, poronienia w I trymestrze i porodu przedwczesnego. Dlatego powinny pozostawać pod stałą kontrolą ginekologa.

Jak wykryć endometriozę?

Diagnostyka endometriozy jest wieloetapowa. Zaczyna się od rozmowy z ginekologiem – szczegółowy wywiad dotyczący bólu, cyklu miesiączkowego i historii rodzinnej to pierwszy i najważniejszy krok.

Badania obrazowe

USG przezpochwowe (w protokole endometriozy) to podstawowe badanie, które pozwala wykryć torbiele endometrialne i endometriozę głęboko naciekającą. Rezonans magnetyczny (MRI) jest pomocny w ocenie zaawansowania zmian, szczególnie w obrębie jelit i przepony.

Zgodnie z wytycznymi ESHRE (2022), rozpoznanie endometriozy można postawić na podstawie obrazu klinicznego i badań obrazowych, bez konieczności laparoskopii. To ważna zmiana w podejściu diagnostycznym.

Laparoskopia i badania endoskopowe

Laparoskopia pozostaje metodą referencyjną. Pozwala na bezpośrednie zobaczenie ognisk, pobranie wycinka do badania histopatologicznego, a jednocześnie na usunięcie zmian. Przy podejrzeniu zajęcia jelit lub pęcherza ginekolog może zlecić kolonoskopię lub cystoskopię.

Badania krwi przy endometriozie

Badania krwi nie potwierdzają ani nie wykluczają endometriozy, ale pomagają ocenić wpływ choroby na organizm:

• CRP – wskaźnik stanu zapalnego, często podwyższony w endometriozie
• CA-125 – marker nowotworowy, którego stężenie rośnie też w endometriozie i innych łagodnych chorobach ginekologicznych. Sam CA-125 nie wystarcza do rozpoznania endometriozy (ESHRE 2022)
• Morfologia krwi i ferrytyna – do oceny ryzyka niedokrwistości z niedoboru żelaza, częstej przy obfitych miesiączkach

Więcej o tym, które parametry krwi warto monitorować, przeczytasz w artykule Badania krwi a endometrioza.

Leczenie endometriozy

Nie ma leku, który wyleczy endometriozę na stałe. Leczenie ma na celu zmniejszenie bólu, zahamowanie rozwoju zmian i poprawę płodności. Zależy od nasilenia objawów, wieku pacjentki i planów macierzyńskich.

Leczenie farmakologiczne

Podstawą są leki hormonalne, które ograniczają produkcję estrogenów i hamują rozrost ognisk:

• doustne tabletki antykoncepcyjne (jednoskładnikowe lub złożone)
• progestageny (dienogest – obecnie najczęściej stosowany w Polsce)
• analogi GnRH (goserelin, leuprorelin)
• system wewnątrzmaciczny z lewonorgestrelem

Leki hormonalne działają jednocześnie antykoncepcyjnie, dlatego nie są zalecane dla kobiet planujących ciążę.

Na ból doraźnie stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), np. ibuprofen lub naproksen, a także paracetamol.

Leczenie chirurgiczne

Operacja ma sens, gdy farmakoterapia nie daje efektu lub gdy kobieta planuje ciążę. Laparoskopia pozwala usunąć ogniska, uwolnić zrosty i poprawić anatomię miednicy. Po zabiegu dolegliwości bólowe zmniejszają się, a szanse na poczęcie rosną.

W ciężkich, opornych na leczenie przypadkach rozważa się histerektomię (usunięcie macicy), czasem z usunięciem jajników. To zabieg nieodwracalny i ostateczny. Nawet histerektomia nie daje 100% gwarancji ustąpienia objawów.

Po operacji PTG zaleca kontynuację farmakoterapii w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu.

Dieta i styl życia przy endometriozie

Dieta nie wyleczy endometriozy, ale odpowiednio skomponowana potrafi zmniejszyć stan zapalny i złagodzić objawy. Sprawdzają się produkty bogate w kwasy omega-3 (tłuste ryby, siemię lniane), warzywa i owoce, rośliny strączkowe oraz fermentowane produkty mleczne.

Unikaj produktów prozapalnych: czerwonego mięsa w dużych ilościach, wysoko przetworzonej żywności, alkoholu i cukrów prostych.

Umiarkowana aktywność fizyczna (joga, pilates, stretching) pomaga rozluźnić napięte mięśnie miednicy i zmniejszyć ból. Fizjoterapia uroginekologiczna to coraz częściej stosowane uzupełnienie leczenia.

Przewlekły ból i problemy z płodnością obciążają psychicznie. Psychoterapia (szczególnie terapia poznawczo-behawioralna) może znacząco poprawić jakość życia.

Jakie badania wykonywać regularnie?

Endometrioza to choroba przewlekła. Obfite miesiączki prowadzą do niedoboru żelaza, długotrwała farmakoterapia obciąża wątrobę, a stan zapalny wpływa na cały organizm. Raz w roku warto zbadać:

• Morfologię krwi – ocena ryzyka niedokrwistości
• Ferrytynę – ocena zapasów żelaza (obniżone przy obfitych miesiączkach)
• CRP – ocenia nasilenie stanu zapalnego
• Witaminę D 25(OH) – niskie stężenie nasila stan zapalny
• Próby wątrobowe (ALT, AST, ALP, BIL, GGTP) – kontrola wątroby przy długotrwałej farmakoterapii
• Glukozę i lipidogram – profilaktyka metaboliczna

Wszystkie te parametry zawiera Pakiet badań przy endometriozie, który możesz wykonać na jednej wizycie – medyk przyjedzie na umówioną godzinę, a wyniki dostaniesz online.

Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?

Skonsultuj się z ginekologiem, jeśli:

• ból miesiączkowy jest na tyle silny, że uniemożliwia codzienne funkcjonowanie
• ból w miednicy utrzymuje się poza miesiączką
• odczuwasz ból podczas stosunku płciowego
• masz trudności z zajściem w ciążę po 12 miesiącach starań
• miesiączki stały się obfitsze lub dłuższe niż zwykle
• pojawiły się dolegliwości jelitowe lub moczowe nasilające się cyklicznie

Im wcześniej postawiona diagnoza, tym skuteczniejsze leczenie. Nie bagatelizuj bólu – ból miesiączkowy upośledzający codzienne życie nie jest normą.