Hydroksyzyna – działanie, dawkowanie i skutki uboczne

Ważne: Hydroksyzyna wpływa na wyniki testów alergicznych oraz testu prowokacji oskrzelowej z metacholiną. Na 5 dni przed takimi badaniami należy przerwać jej stosowanie.

Diagnosta laboratoryjny z wieloletnim doświadczeniem pracy w laboratoriach diagnostycznych, specjalista laboratoryjnej transfuzjologii medycznej, absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Jest członkiem PTHiT oraz PTDL. W pracy łączy rzetelną wiedzę medyczną z interdyscyplinarnym spojrzeniem na zdrowie pacjenta. Aktywnie promuje świadomy i zdrowy styl życia.

Hydroksyzyna to lek przeciwhistaminowy pierwszej generacji, wydawany wyłącznie na receptę. Działa uspokajająco, przeciwlękowo i przeciwświądowo – blokuje receptory H1 w ośrodkowym układzie nerwowym, nie hamując przy tym czynności kory mózgowej. Stosowana głównie przy lęku, bezsenności na tle nerwowym i świądzie skóry.

Co to jest hydroksyzyna?

Hydroksyzyna (łac. hydroxyzinum) to pochodna piperazyny, organiczny związek chemiczny o złożonym mechanizmie działania. Blokuje receptory H1 w ośrodkowym układzie nerwowym, co daje efekt uspokojenia, zmniejszenia lęku i napięcia mięśniowego. Jednocześnie wykazuje właściwości cholinolityczne, przeciwbólowe i przeciwwymiotne.

Lek przenika przez barierę krew-mózg, ale – co ważne – nie hamuje czynności kory mózgowej odpowiedzialnej za wyższe funkcje poznawcze. Działa na ośrodki warstwy podkorowej OUN.

Główny metabolit hydroksyzyny to cetyryzyna – znany lek przeciwhistaminowy drugiej generacji. Odpowiada za 45% dawki doustnej i podtrzymuje efekt przeciwalergiczny.

Na co stosuje się hydroksyzyna?

Wskazania do stosowania hydroksyzyny obejmują zarówno problemy psychiczne, jak i dermatologiczne. Lek jest przepisywany wyłącznie przez lekarza i stosowany krótkotrwale.

Hydroksyzyna na lęk i napięcie nerwowe

Główne wskazanie to objawowe leczenie lęku u dorosłych. Hydroksyzyna zmniejsza:

stany lękowe i wewnętrzne napięcie
drżenie rąk i kołatanie serca towarzyszące lękowi
uczucie niepokoju i pobudzenie
napięcie mięśniowe
poczucie zagrożenia

Przepisuje się ją w krótkotrwałej terapii, gdy lęk istotnie utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Hydroksyzyna na sen i bezsenność

Przy bezsenności na tle nerwowym hydroksyzyna działa nasennie poprzez działanie uspokajające na OUN. Przegląd systematyczny opublikowany w Human Psychopharmacology ocenił 5 badań klinicznych z łącznie 207 pacjentami przyjmującymi hydroksyzynę w dawkach 25–100 mg przed snem. Wyniki były mieszane – lek może skracać czas zasypiania i poprawiać jakość snu, ale autorzy podkreślają, że potrzebne są dalsze badania długoterminowe z aktywnym komparatorem.

Hydroksyzyna nie jest lekiem pierwszego wyboru przy bezsenności – stosuje się ją, gdy wcześniejsze metody były nieskuteczne lub źle tolerowane.

Jeśli bezsenność utrzymuje się przewlekle, przyczyną mogą być zaburzenia hormonalne, niedobory lub problemy z tarczycą. Pakiet badań na bezsenność pozwala sprawdzić stężenie kortyzolu, TSH, magnezu, ferrytyny i witaminy D w jednym pobraniu krwi – bez wychodzenia z domu.

Hydroksyzyna na świąd i alergie skórne

Po podaniu doustnym hydroksyzyna przenika do skóry, gdzie jej stężenie jest wyższe niż w surowicy. Stosuje się ją przy:

pokrzywce ostrej i przewlekłej
atopowym zapaleniu skóry (AZS)
kontaktowym zapaleniu skóry
innych dermatozach z intensywnym świądem

Sedatywne działanie leku zmniejsza dyskomfort nocny i ułatwia sen zaburzany przez świąd.

Hydroksyzyna w premedykacji

Hydroksyzyna stosowana jest też w przygotowaniu pacjentów (dorosłych i dzieci) przed zabiegami chirurgicznymi. Redukuje stres przedoperacyjny, ułatwia znieczulenie i może zmniejszać zapotrzebowanie na leki sedatywne. Bywa pomocna w zapobieganiu nudnościom w okresie pooperacyjnym.

Po jakim czasie działa hydroksyzyna?

Czas działania zależy od postaci leku, dawki, wieku pacjenta i jego metabolizmu. Ogólna zasada jest prosta: syrop działa szybciej niż tabletki.

Czas, przez który lek pozostaje w organizmie (okres półtrwania), różni się znacząco w zależności od wieku:

dorośli: 7–20 godzin
dzieci 1 rok: ok. 4 godziny
dzieci 14 lat: ok. 11 godzin
seniorzy: ok. 29 godzin
pacjenci z niewydolnością wątroby: ok. 37 godzin

U seniorów i osób z chorobami wątroby lek działa znacznie dłużej – to jeden z powodów, dla których u tych pacjentów dawki są niższe, a stosowanie ostrożniejsze.

Hydroksyzyna – dawkowanie u dorosłych i dzieci

Dawkę ustala zawsze lekarz, indywidualnie dostosowując ją do wskazania, wieku i masy ciała pacjenta. Zasada ogólna: stosować najmniejszą skuteczną dawkę przez możliwie najkrótszy czas.

Dawkowanie u dorosłych

Dawkowanie u dzieci

U dzieci dawkę oblicza się na podstawie masy ciała:

do 40 kg: 1–2 mg/kg masy ciała na dobę w dawkach podzielonych; maksimum 2 mg/kg mc./dobę
powyżej 40 kg: maksimum 100 mg/dobę
premedykacja: 0,6 mg/kg masy ciała

Dawkowanie u seniorów

Hydroksyzyny nie zaleca się u osób w podeszłym wieku. Jeśli lekarz zdecyduje o jej stosowaniu, dawkę należy zmniejszyć. Długi okres półtrwania (ok. 29 h) zwiększa ryzyko kumulacji leku i nasilenia działań niepożądanych.

Skutki uboczne hydroksyzyny

Najczęstsze działania niepożądane, szczególnie na początku terapii lub po zwiększeniu dawki:

senność i sedacja – najczęstszy efekt
suchość w jamie ustnej
bóle i zawroty głowy
zmęczenie i osłabienie
nudności, zaparcia

Rzadziej mogą wystąpić:

paradoksalne pobudzenie (zwłaszcza u dzieci i seniorów)
drżenie mięśniowe, zaburzenia ruchowe
dezorientacja, omamy
zaburzenia widzenia (niewyraźne widzenie, zaburzenia akomodacji)
niedociśnienie tętnicze, przyspieszenie akcji serca
skórne reakcje alergiczne

Zwiększenie masy ciała – Europejska Agencja Leków (EMA) w 2021 roku zaktualizowała charakterystykę produktu leczniczego, dodając przyrost masy ciała jako działanie niepożądane o nieznanej częstości. Podstawą była analiza zgłoszeń spontanicznych i znana metabolizacja hydroksyzyny do cetyryzyny, z którą ten efekt jest powiązany.

Badanie opublikowane w Frontiers in Psychiatry (2022) wykazało wyższe wskaźniki zaburzeń tikowych, lękowych i zaburzeń zachowania u dzieci poniżej 5 lat stosujących hydroksyzynę długotrwale w porównaniu z użytkownikami krótkoterminowymi. Autorzy zalecają rozważenie alternatywnych terapii w tej grupie wiekowej.

Hydroksyzyna – przeciwwskazania

Hydroksyzyny nie wolno stosować przy:

nadwrażliwości na hydroksyzynę, inne pochodne piperazyny, cetyryzynę, aminofilinę lub etylenodiaminę
ciąży – lek przenika przez barierę łożyskową i osiąga wyższe stężenia w organizmie płodu niż matki
karmieniu piersią
porfiriii
wrodzonym lub nabytym wydłużeniu odstępu QT w EKG
znaczącej bradykardii
nagłej śmierci sercowej w rodzinie (czynnik ryzyka QT)

Ostrożność wymagana jest przy:

chorobach serca i zaburzeniach elektrolitowych (hipokaliemia, hipomagnezemia) – ryzyko zaburzeń rytmu serca typu torsade de pointes
jaskrze, utrudnionym odpływie moczu, osłabionej perystaltyce
myasthenia gravis i otępieniu
obniżonym progu drgawkowym (szczególnie u małych dzieci)
astmie oskrzelowej
niewydolności nerek lub wątroby – wymagane dostosowanie dawki i monitorowanie

Hydroksyzyna a alkohol i prowadzenie pojazdów

Alkohol nasila uspokajające działanie hydroksyzyny – połączenie jest przeciwwskazane. Nawet niewielka ilość alkoholu może znacząco nasilić senność i spowolnienie reakcji.

Hydroksyzyna upośledza zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn. Nie wolno prowadzić samochodu ani wykonywać czynności wymagających pełnej sprawności psychomotorycznej podczas stosowania tego leku.

Czy hydroksyzyna uzależnia?

Hydroksyzyna nie uzależnia w sensie farmakologicznym – nie należy do benzodiazepin ani opioidów, nie wywołuje tolerancji fizycznej ani zespołu odstawiennego typowego dla tych grup leków. To ważna różnica w stosunku do wielu innych leków stosowanych przy lęku i bezsenności.

Stosowanie hydroksyzyny powinno być jednak krótkotrwałe i prowadzone pod kontrolą lekarza. Długotrwałe używanie może prowadzić do psychicznego przyzwyczajenia – czyli przekonania, że bez leku nie da się zasnąć lub opanować lęku. Nie jest to uzależnienie fizyczne, ale warto o tym pamiętać.

Interakcje z innymi lekami

Hydroksyzyna wchodzi w istotne interakcje z wieloma grupami leków. Przed włączeniem jakiegokolwiek nowego preparatu – w tym suplementów – poinformuj lekarza o stosowaniu hydroksyzyny.

Bezwzględnie unikać łączenia z lekami wydłużającymi odstęp QT:

leki przeciwarytmiczne klasy IA (chinidyna, dyzopiramid) i klasy III (amiodaron, sotalol)
niektóre leki przeciwhistaminowe
niektóre leki przeciwpsychotyczne (haloperydol)
niektóre antydepresanty (citalopram, escitalopram)
niektóre antybiotyki (erytromycyna, lewofloksacyna)
metadon

Ostrożnie łączyć (może być konieczna korekta dawki):

leki depresyjnie działające na OUN: opioidowe i nieopioidowe leki przeciwbólowe, barbiturany, leki uspokajające i nasenne
leki cholinolityczne
tiazydowe leki moczopędne (ryzyko zaburzeń elektrolitowych)

Unikać inhibitorów MAO i innych leków cholinolitycznych stosowanych równolegle.

Badania przy długotrwałym stosowaniu hydroksyzyny

Hydroksyzyna jest lekiem krótkotrwałym. Jeśli lekarz zdecyduje o przedłużonym stosowaniu, zaleca się regularne monitorowanie kilku parametrów. Warto je sprawdzić też wtedy, gdy objawy, z powodu których przepisano lek (lęk, bezsenność, świąd), nie ustępują pomimo terapii – bo ich źródłem może być coś innego niż problem psychogenny.

Morfologia krwi – przy długotrwałym stosowaniu leków wpływających na OUN i układ immunologiczny, ocena ogólnego stanu zdrowia jest pomocna w diagnostyce ewentualnych zmian hematologicznych.

Kortyzol – przewlekły lęk i bezsenność często wiążą się z zaburzeniami osi stresu. Podwyższone stężenie kortyzolu może świadczyć o przyczynie objawów, które lekarz leczy hydroksyzyną – i sugerować rozszerzenie diagnostyki.

TSH – niedoczynność i nadczynność tarczycy mogą dawać objawy trudne do odróżnienia od zaburzeń lękowych lub bezsenności. Wykluczenie problemów tarczycowych to jeden z pierwszych kroków w diagnostyce takich dolegliwości.

Magnez – niedobór magnezu może nasilać lęk, drażliwość i zaburzenia snu. Przy hipomagnezemii hydroksyzyna jest też przeciwwskazana ze względu na ryzyko zaburzeń rytmu serca.

Jeśli bezsenność utrzymuje się przewlekle, kompleksowe badania krwi pomogą wykluczyć metaboliczne przyczyny problemu.

Nie. Hydroksyzyna jest lekiem wydawanym wyłącznie na receptę. W Polsce nie jest dostępna w aptece bez wizyty u lekarza. Receptę może wystawić lekarz pierwszego kontaktu, psychiatra lub dermatolog – zależnie od wskazania.

Działanie nasenne pojawia się po 5–10 minutach od przyjęcia syropu i po 30–45 minutach po przyjęciu tabletek. Szczyt działania przypada na ok. 2–3 godziny po podaniu. Efekt utrzymuje się 6–8 godzin.

Hydroksyzyna nie uzależnia fizycznie – nie należy do benzodiazepin ani opioidów i nie wywołuje zespołu odstawiennego. Może jednak prowadzić do psychicznego przyzwyczajenia przy długotrwałym stosowaniu, dlatego powinna być stosowana krótkotrwale i pod kontrolą lekarza.

Hydroksyzyna działa na ośrodkowy układ nerwowy, ale nie jest klasyfikowana jako substancja psychotropowa w rozumieniu prawa farmaceutycznego. Działa uspokajająco i przeciwlękowo, lecz inaczej niż benzodiazepiny czy barbiturany.

Nie. Hydroksyzyna jest bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży. Przenika przez barierę łożyskową i osiąga wyższe stężenia w organizmie płodu niż w organizmie matki. Jest też przeciwwskazana w okresie karmienia piersią.

Hydroksyzyna jest przeznaczona do krótkotrwałego stosowania. Czas terapii ustala lekarz indywidualnie. Długotrwałe stosowanie bez nadzoru medycznego jest odradzane ze względu na ryzyko działań niepożądanych i psychicznego przyzwyczajenia.

Tak. Hydroksyzyna wpływa na wyniki testów alergicznych oraz testu prowokacji oskrzelowej z metacholiną. Należy przerwać jej stosowanie na 5 dni przed tymi badaniami. Na standardowe badania krwi (morfologia, TSH, magnez) nie ma bezpośredniego wpływu.

Atarax i Hydroxyzinum (różnych producentów, np. Adamed, VP) to preparaty zawierające tę samą substancję czynną – hydroksyzynę. Różnią się producentem, składnikami pomocniczymi i ceną, ale działają tak samo. Wyboru preparatu dokonuje lekarz lub farmaceuta.

mgr Sylwia Bamberska

Podobne artykuły

Jak obniżyć kortyzol? 5 naturalnych sposobów oraz metody leczenia

Bezsenność — przyczyny. Sposoby na problemy ze snem

Nerwica lękowa – objawy. Jak żyć z lękiem?

Akcja Różowy Październik w firmie – 5 pomysłów na działania

Co to jest hydroksyzyna?