Niedobór żelaza - objawy, skutki i leczenie

Czy wiesz, że żelazo stanowi mniej niż 0,01% masy Twojego ciała? Dla porównania: w przypadku wapnia jest to 1,5 %, fosforu - 1%, potasu - 0,4%, magnezu - 0,1%. Żelaza jest w organizmie stosunkowo mało, tymczasem jest to pierwiastek niezbędny do życia — dzięki niemu wszystkie tkanki są zaopatrywane w tlen.

Czy niedobór żelaza jest groźny?

Deficyt żelaza stanowi zagrożenia dla zdrowia, a w skrajnych przypadkach — życia. Wynika to z faktu, że pierwiastek ten bierze udział w podstawowych procesach biochemicznych w naszym organizmie: transporcie tlenu, syntezie DNA, przenoszeniu elektronów oraz różnicowaniu komórek mózgowych odpowiedzialnych za pamięć, uczenie się i kontrolowanie zachowania.

Rola żelaza w organizmie

Aż 75% żelaza znajduje się we krwi, głównie w postaci jonów związanych z hemoglobiną (białkiem obecnym w krwinkach czerwonych). Cząsteczki hemoglobiny mają zdolność wiązania tlenu, co pozwala na jego transport wraz z krwinkami czerwonymi do wszystkich tkanek. Niedobór żelaza prowadzi do niskiej hemoglobiny, czego konsekwencją może być niedotlenienie organizmu.

Poza hemoglobiną warto wspomnieć o mioglobinie — innym białku, którego składnikiem jest żelazo. Dzięki mioglobinie możliwe jest pobranie tlenu z krwi do pracujących mięśni. Każda cząsteczka mioglobiny transportuje jedną cząsteczkę tlenu. Niedobór żelaza odbija się na ilości mioglobiny, a tym samym — na ilości tlenu docierającego do mięśni. To bezpośrednio przekłada się na uczucie zmęczenia i obniżenie wydajności pracujących mięśni.

Objawy niedoboru żelaza

Jeżeli Twojemu organizmowi brakuje żelaza, możesz zaobserwować następujące symptomy:

• osłabienie, a nawet ekstremalne, utrudniające codzienne funkcjonowanie zmęczenie;
• bladość skóry;
• ucisk w klatce piersiowej;
• duszności;
• przyspieszone bicie serca, tzw. kołatanie;
• zimne dłonie lub stopy;
• łamliwe, osłabione paznokcie o niejednolitej strukturze, np. z podłużnymi prążkami;
• brak apetytu;
• osłabienie kondycji włosów — ich częste wypadanie, łamliwość;
• objawy neurologiczne — problemy z koncentracją i pamięcią, bóle głowy, zawroty i uczucie oszołomienia.

Nietypowe objawy niedoboru żelaza

U niektórych osób może pojawiać się:

• spaczone łaknienie w postaci ochoty na kredę, glinę, krochmal, surowy ryż (ten objaw pomaga często w rozpoznaniu anemii z niedoboru żelaza u dzieci);
• zespół niespokojnych nóg, który pojawia się podczas nocnego odpoczynku — chęć nieprzerwanego poruszania nogami uniemożliwia wtedy zasypianie;
• zapalenie języka lub nawracające zapalenie aftowe jamy ustnej, objawiające się m.in. wrzodziejącymi zmianami;
• nadżerki (ubytki w błonie śluzowej) w jamie ustnej i pękające kąciki ust oraz nienaturalnie wygładzony język.

Objawy długotrwałego niedoboru żelaza

Jeśli deficyt żelaza nie jest w żaden sposób uzupełniany przez dłuższy czas, dochodzi do rozwoju anemii. Ta, jeśli nie jest leczona, prowadzi do:

• zaburzeń pracy i uszkodzeń serca;
• komplikacji ciążowych, w tym rozwoju u płodu zaburzeń ze spektrum autyzmu oraz ADHD;
• opóźnień w rozwoju fizycznym i psychicznym u dzieci;
• zaburzeń słuchu — osoby z anemią według badań dwukrotnie częściej tracą słuch.

Poziom żelaza we krwi

Stężenie żelaza we krwi zależy od wieku i płci. Normy przedstawiają się następująco w przypadku osób dorosłych:

• mężczyźni: 70–200 µg/dl,
• kobiety: 55–180 µg/dl.

Dla dzieci stężenia są odpowiednio niższe i wynoszą:

• niemowlęta do 6. m.ż. : 35–155 µg/dl,
• dzieci od 6. miesiąca do 15. roku życia: 45–185 µg/dl,
• dziewczęta powyżej 15 lat: 40–145 µg/dl,
• chłopcy powyżej 15 lat: 55–160 µg/dl.

Utajony niedobór żelaza

Utajony niedobór pojawia się, kiedy organizm nie ma zgromadzonych zapasów żelaza i wystarcza mu tego pierwiastka jedynie na bieżące potrzeby. Utajony niedobór jest o tyle niebezpieczny, że rozwija się miesiącami i można wykryć go jedynie w badaniach laboratoryjnych, oznaczając poziom ferrytyny - składnika, który w naszym organizmie pełni rolę magazynu żelaza.

Niebezpiecznie niski poziom żelaza we krwi — jak go wykryć?

Przyczyny niedoboru żelaza

Utrata krwi

Do najczęstszych przyczyn niedoboru żelaza należy utrata krwi (w zależności od przyczyny - gwałtowna lub bardziej stopniowa). Może dojść do niej w wyniku:

• obfitych miesiączek, mięśniaków, krwawień pomenopauzalnych i innych problemów ginekologicznych;
• urazów lub operacji;
• wielokrotnego oddawania krwi;
• częstej hemodializy u pacjentów z chorobami nerek;
• powtarzających się krwawień z nosa;
• rozlanego krwawienia pęcherzykowego w obrębie płuc, występującego w przebiegu niektórych chorób, przy ostrym odrzuceniu przeszczepu i lekoterapii;
• wylewu krwi do układu pokarmowego, który może być następstwem m.in. żylaków przełyku, raka jelita grubego, raka żołądka, choroby wrzodowej, chorób pasożytniczych czy przyjmowania leków zmniejszających krzepliwość;
• krwiomoczu (towarzyszącemu chorobom nerek).

Stany zwiększonego zapotrzebowania

W niektórych okresach życia zapotrzebowanie na żelazo rośnie. Jeśli nie zwiększymy wtedy podaży żelaza w diecie lub suplementach, narażamy się na jego niedobór. Na deficyt żelaza powinny uważać w szczególności:

• kobiety w II i III trymestrze ciąży oraz w okresie laktacji;
• osoby bardzo intensywnie uprawiające sport;
• osoby, u których leczy się niedobór witaminy D;
• rodzice wcześniaków, noworodków i dzieci niekarmionych mlekiem matki;
• nastolatkowie w okresie dojrzewania.

Zaburzenia wchłaniania

Do zaburzeń wchłaniania może dojść w następujących stanach i schorzeniach:

• zapalenie żołądka — autoimmunologiczne lub wywołane przez H. pyroli,
• celiakia,
• operacja zmniejszająca żołądek (bariatryczna) lub usuwająca fragment jelita,
• stany zapalne jelit.

Nieprawidłowa dieta

Niedoborowi żelaza w szczególności sprzyja nieprawidłowo zbilansowana dieta wegańska i wegetariańska. Przy braku mięsa trudno dostarczyć organizmowi wymaganą dawkę żelaza, bowiem to zawarte w produktach roślinnych przyswaja się tylko w niewielkiej części. Deficyt tego pierwiastka może także pojawić się w wyniku stosowania diety bogatej w fosforany (obecne w jajach), szczawiany (ich źródła to m.in. szpinak, rabarbar, soja, szczaw, komosa, mocna kawa), fityniany (zawarte w produktach pełnoziarnistych, orzechach, nasionach) i herbatę (utrudniającą wchłanianie żelaza).

Niedobór witamin z grupy B

Brak witaminy B2 (ryboflawiny) może odpowiadać za niedobór żelaza. Ten związek nasila hematologiczną odpowiedź na żelazo, co oznacza, że przy jego odpowiednim stężeniu potęguje się wchłanianie żelaza w organizmie.

Leki

Do deficytów żelaza przyczyniają się również niektóre leki. Są to głównie grupy inhibitorów pompy protonowej oraz antagoniści receptora H2. Tego typu substancje stosuje się m.in. w preparatach na zgagę.

Konsekwencje niedoboru żelaza

Ogólnymi konsekwencjami niedoboru żelaza jest rozwój anemii widoczny w wynikach badań krwi (hemoglobina poniżej 12 g/dl u kobiet oraz 13 g/dl u mężczyzn, obniżona ferrytyna, zmniejszona wielkość czerwonych krwinek).
Dodatkowo wskutek deficytu może dojść do pogłębienia dotychczasowych objawów: senności, ciągłego zmęczenia, spadku zdolności intelektualnych, utraty apetytu, bladości skóry, podatności na infekcje.

Warto podkreślić, że nieleczona anemia z niedoboru żelaza ma poważne konsekwencje zdrowotne. Obniżona zawartość żelaza skutkuje zmniejszonym dopływem tlenu i mózgu, co może prowadzić m.in. do niewydolności serca, poważnych zaburzeń poznawczych czy przyczyniać się do rozwoju depresji.
Jeśli mimo wyrównywania gospodarki żelazowej nadal utrzymują się spadek energii, problemy z koncentracją czy obniżone libido, warto poszerzyć diagnostykę. U mężczyzn podobny obraz objawów może dawać także niski testosteron.

Niedobór żelaza w ciąży

Polskie Stanowisko Ginekologiczne przestrzega, że niedobór żelaza w ciąży może powodować szereg mniej lub bardziej poważnych konsekwencji dla matki i dziecka. Deficyt nośników tlenu przyczynia się do rozwoju nadciśnienia, uczucia przeciążenia, zmniejszenia wydolności i sprawności organizmu kobiety w ciąży. Ponieważ żelazo bierze udział w procesach odpornościowych, ciężarne z jego niedoborem mogą być bardziej podatne na infekcje.

A co z samym przebiegiem ciąży? Obniżony poziom żelaza zwiększa ryzyko przedwczesnego porodu oraz hipotrofii wewnątrzmacicznej (czyli zahamowania wzrostu dziecka w łonie matki).