RSV – objawy, leczenie i szczepionka

RSV (syncytialny wirus oddechowy) to jeden z najczęstszych wirusów atakujących drogi oddechowe. Dla starszych dzieci i dorosłych przebiega łagodnie, ale u niemowląt jest główną przyczyną zapalenia oskrzelików i hospitalizacji w pierwszym roku życia. Od 2025 roku w Polsce dostępne są refundowane szczepionki chroniące zarówno seniorów, jak i noworodki (przez szczepienie matki w ciąży).

Czym jest wirus RSV?

RSV (ang. Respiratory Syncytial Virus) to wirus RNA z rodziny pneumowirusów. Nazwa pochodzi od charakterystycznego sposobu namnażania się – zakażone komórki nabłonka oddechowego łączą się w duże struktury zwane syncytiami, co uszkadza drogi oddechowe i wywołuje stan zapalny.

Zakażenia RSV mają charakter sezonowy. W Polsce szczyt zachorowań przypada na styczeń i luty, a sam sezon trwa od jesieni do wiosny. Wirus przenosi się drogą kropelkową (kaszel, kichanie) oraz przez kontakt z zakażonymi powierzchniami – przeżywa na skórze rąk i przedmiotach nawet do kilku godzin.

RSV to nie jest zwykłe przeziębienie – przynajmniej nie u wszystkich. Zakażona osoba zakaża średnio 3 osoby z otoczenia, a przebycie choroby nie daje trwałej odporności. Reinfekcje zdarzają się wielokrotnie w ciągu życia.

WHO szacuje, że RSV odpowiada za ponad 60% ostrych infekcji dróg oddechowych u niemowląt i małych dzieci na świecie. W Polsce od lutego 2023 roku obowiązuje rejestracja zachorowań – w pierwszych tygodniach zgłoszono 560 przypadków u dzieci do lat 2, co odpowiada zapadalności 85 na 100 000 w tej grupie wiekowej. W 2024r zapadalność ogólna przekroczyła 110 na 100 tys. mieszkańców, natomiast zapadalność u dzieci do lat 2 przekroczyłą 3500 na 100 tys.

Objawy zakażenia RSV

Przebieg zakażenia RSV zależy przede wszystkim od wieku. U starszych dzieci i dorosłych choroba przypomina przeziębienie. U niemowląt potrafi jednak w ciągu kilku dni przerodzić się w stan zagrażający życiu.

RSV u niemowląt i małych dzieci

U dzieci do 2. roku życia RSV najczęściej prowadzi do zapalenia oskrzelików – ostrego stanu zapalnego drobnych dróg oddechowych z obrzękiem, nadprodukcją śluzu i skurczem oskrzeli.

Objawy, na które rodzic powinien zwrócić uwagę:

• katar i zatkany nos (na początku wodnisty, potem gęsty)
• kaszel, początkowo suchy
• gorączka
• gorszy apetyt, trudności w karmieniu
• przyspieszone lub utrudnione oddychanie
• świszczący oddech
• rozdrażnienie lub nadmierna senność

Szacuje się, że około 2 na 3 niemowląt zarazi się RSV przed ukończeniem pierwszego roku życia. U niemal 1 na 10 dzieci poniżej 2. roku życia dochodzi do infekcji dolnych dróg oddechowych.

Drogi oddechowe niemowlęcia są krótkie i wąskie. Nawet niewielki obrzęk błony śluzowej znacząco ogranicza przepływ powietrza – dlatego to, co u dorosłego jest lekkim katarem, u noworodka może skończyć się dusznością.

RSV u dorosłych i seniorów

U zdrowych dorosłych poniżej 50. roku życia RSV przebiega łagodnie: katar, kaszel, ból gardła, stan podgorączkowy. Choroba ustępuje samoistnie.

Inaczej jest u osób po 60. roku życia i pacjentów z chorobami przewlekłymi. U seniorów objawy górnych dróg oddechowych mogą być słabo wyrażone, a infekcja przechodzi na dolne drogi oddechowe. Mogą pojawić się nietypowe objawy: zaburzenia świadomości, apatia, zaburzenia równowagi.

Grupy ryzyka ciężkiego przebiegu u dorosłych:

• osoby po 60. roku życia
• pacjenci z niewydolnością serca, chorobą niedokrwienną serca, zaburzeniami rytmu
• chorzy na POChP, astmę oskrzelową
• osoby po przeszczepie narządowym lub szpiku
• pensjonariusze domów opieki
• pacjenci z cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek

Każdego roku w Europie RSV przyczynia się do ponad 270 000 hospitalizacji i około 20 000 zgonów wśród dorosłych powyżej 60. roku życia (pacjent.gov.pl).

Jak przebiega zakażenie RSV?

Okres wylęgania wynosi od 2 do 8 dni, średnio 4–6 dni. U większości pacjentów choroba ustępuje w ciągu 1–2 tygodni.

U niemowląt przebieg bywa nieprzewidywalny. Dziecko, które rano ma tylko lekki katar, wieczorem może mieć poważne problemy z oddychaniem. Nie da się z góry przewidzieć, które niemowlę zachoruje ciężko.

Czynniki zwiększające ryzyko ciężkiego przebiegu u dzieci:

• wcześniactwo (szczególnie <28. tygodnia ciąży)
• wiek poniżej 6 miesięcy
• wrodzone wady serca
• przewlekłe choroby płuc
• niedobory odporności
• choroby nerwowo-mięśniowe

Powikłania zakażenia RSV

Zapalenie oskrzelików to najczęstsze powikłanie u niemowląt. W ciężkich przypadkach pojawia się duszność, sinica, bezdechy. Śmiertelność u dzieci hospitalizowanych z zapaleniem oskrzelików wynosi około 1% i dotyczy głównie wcześniaków z dysplazją oskrzelowo-płucną i ciężkimi wadami serca.

U części dzieci po przebyciu zakażenia RSV rozwija się nadreaktywność oskrzeli – nawracające epizody świszczącego oddechu utrzymujące się tygodniami lub miesiącami po ustąpieniu infekcji.

U seniorów RSV sprzyja zaostrzeniu chorób przewlekłych. Ryzyko hospitalizacji jest kilkukrotnie wyższe u pacjentów z chorobami płuc i serca niż u osób bez obciążeń.

Przeczytaj więcej o zapaleniu płuc i zapaleniu oskrzeli – to najczęstsze powikłania infekcji RSV.

Jak leczyć zakażenie RSV?

Nie istnieje leczenie przyczynowe RSV – nie ma leku, który niszczy wirusa. Leczenie jest objawowe, a jego zakres zależy od ciężkości objawów.

Leczenie RSV w domu

Przy łagodnym przebiegu dziecko powinno pozostać w domu. Zalecenia:

• regularne nawadnianie (karmienie piersią u niemowląt, woda u starszych dzieci)
• oczyszczanie nosa ze śluzu (aspirator, sól fizjologiczna)
• temperatura pomieszczenia 18–20°C
• unikanie dymu tytoniowego
• leki przeciwgorączkowe wg zaleceń pediatry (ibuprofen, paracetamol)

Nawilżacz powietrza pomaga rozrzedzić wydzielinę w drogach oddechowych, ale musi być regularnie czyszczony.

Kiedy konieczna hospitalizacja?

Natychmiast jedź do szpitala lub dzwoń po karetkę, gdy zauważysz:

• Wysiłek oddechowy – wciąganie przestrzeni międzyżebrowych, ruch skrzydełek nosa
• Bardzo szybki oddech – powyżej 70 oddechów na minutę
• Sinica – sine usta, paznokcie
• Bezdechy – przerwy w oddychaniu
• Odmowa jedzenia – niemowlę nie chce ssać piersi ani butelki
• Nadmierna senność – dziecko trudno dobudzić
• Gorączka ≥40°C – szczególnie u niemowląt poniżej 3 miesiąca życia

W szpitalu stosuje się tlenoterapię, inhalacje z 3% roztworu NaCl, karmienie przez sondę przy trudnościach w jedzeniu. Antybiotyk włącza się wyłącznie przy potwierdzonej koinfekcji bakteryjnej. Nie zaleca się inhalacji z glikokortykosteroidów.

Szczepionka na RSV i profilaktyka

Od 2023 roku w Unii Europejskiej zarejestrowano szczepionki przeciw RSV. W Polsce dostępne są dwa preparaty: Abrysvo (Pfizer) i Arexvy (GSK). Oba to szczepionki podjednostkowe, „nieżywe", podawane w jednej dawce.

Szczepionki dla dorosłych i ciężarnych

Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych na 2025 rok szczepienie przeciw RSV zaleca się:

• wszystkim dorosłym w wieku 60 lat i starszym
• dorosłym 50–59 lat z grup ryzyka ciężkiego przebiegu
• kobietom w 32.–34. tygodniu ciąży – w celu ochrony noworodka w pierwszych 6 miesiącach życia (tylko Abrysvo)

Refundacja od 1 kwietnia 2025:

• Osoby 65+ – Abrysvo lub Arexvy, refundacja 100% (bezpłatna)
• Osoby 60–64 lata – Abrysvo lub Arexvy, refundacja 50% (~408 zł)
• Kobiety w ciąży – Abrysvo, refundacja 100% (bezpłatna, lista „ciąża+")
• Osoby 50–59 z grup ryzyka – Arexvy, odpłatnie

Szczepienie matki w ciąży to obecnie najskuteczniejsza metoda ochrony noworodka przed ciężkim przebiegiem RSV w pierwszych miesiącach życia.

Profilaktyka u niemowląt

U dzieci z grup zwiększonego ryzyka stosuje się profilaktykę bierną – podawanie gotowych przeciwciał monoklonalnych:

• paliwizumab (Synagis) – w ramach programu lekowego, podawany raz w miesiącu przez cały sezon RSV (max 5 dawek)
• nirsevimab (Beyfortus) – zarejestrowany w UE, podawany w jednej dawce na cały sezon

Program lekowy w Polsce obejmuje m.in. wcześniaki urodzone ≤28. tygodnia ciąży, dzieci z dysplazją oskrzelowo-płucną i ciężkimi wadami serca.

Szczepienie matki w ciąży nie wyklucza podania dziecku przeciwciał monoklonalnych – obie metody mogą się uzupełniać.

Profilaktyka nieswoista

Proste zasady, które zmniejszają ryzyko zakażenia:

• dokładne mycie rąk przed kontaktem z dzieckiem i po nim
• izolacja dziecka od chorych domowników (strategia kokonowa)
• zakładanie maseczki przez chorego opiekuna podczas karmienia
• unikanie zatłoczonych miejsc w sezonie zachorowań na RSV
• wietrzenie pomieszczeń
• karmienie piersią (wzmacnia odporność)
• eliminacja dymu tytoniowego z otoczenia dziecka

Dowiedz się więcej o wzmacnianiu odporności u dzieci i przygotowaniu do sezonu grypowego.

Jakie badania wykonać przy RSV?

Diagnostykę aktywnego zakażenia RSV przeprowadza się przede wszystkim w szpitalu za pomocą szybkiego testu antygenowego lub testu PCR z wymazu z nosa lub nosogardzieli. To badania wymagające zlecenia lekarza i wykonywane na miejscu.

Badania laboratoryjne z krwi pomagają natomiast ocenić przebieg infekcji, wykluczyć powikłania i potwierdzić zakażenie retrospektywnie:

• Morfologia krwi – ocena zmian w ukł. białokrwinkowym, ocena stanu zapalnego, wykluczenie anemii.
• CRP – marker stanu zapalnego, pomaga odróżnić infekcję bakteryjną od wirusowej.
• RSV IgM – obecność przeciwciał klasy IgM wskazuje na świeże zakażenie. Przydatne, gdy test PCR lub antygenowy nie został wykonany w ostrej fazie choroby
• RSV IgG – przeciwciała pamięci immunologicznej. Pojedynczy wynik dodatni ma małą wartość diagnostyczną (u większości dorosłych jest dodatni). Diagnostycznie wartościowe jest badanie par surowic – dwie próbki w odstępie 2–4 tygodni
• Prokalcytonina (PCT) – pomaga odróżnić ciężką infekcję bakteryjną od wirusowej, przydatna przy podejrzeniu powikłań bakteryjnych

Kiedy do lekarza?

Skontaktuj się z pediatrą, jeśli u dziecka pojawił się kaszel, katar i gorączka, a objawy nie ustępują po 3–4 dniach. Nie czekaj na wizytę, jeśli dziecko ma mniej niż 3 miesiące i gorączkuje.

Jedź na SOR lub dzwoń 112, gdy:

• dziecko ma widoczne trudności z oddychaniem (wciąganie międzyżebrzy, szybki oddech)
• pojawia się sinica warg lub paznokci
• dziecko nie chce jeść i jest nadmiernie senne lub trudne do dobudzenia
• oddech jest nieregularny lub pojawiają się bezdechy

U seniorów sygnałem alarmowym są: nagłe pogorszenie stanu ogólnego, splątanie, duszność lub zaostrzenie objawów choroby przewlekłej w trakcie infekcji.