Hantawirus – objawy, transmisja, diagnostyka. Czy jest groźny w Polsce?

Hantawirusy to wirusy odzwierzęce przenoszone głównie przez gryzonie, które mogą wywołać u człowieka gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym (HFRS) lub hantawirusowy zespół płucny (HPS). W Polsce ryzyko zakażenia jest niskie, a w 2025 roku odnotowano 19 przypadków HFRS bez zgonów.

Czym jest hantawirus?

Hantawirusy to grupa wirusów RNA należących do rodziny _Bunyaviridae_, których naturalnym gospodarzem są gryzonie. Są to patogeny o charakterze zoonotycznym, co oznacza, że przenoszą się ze zwierząt na ludzi. Dla gryzoni zakażenie hantawirusem zazwyczaj przebiega bezobjawowo, ale u ludzi może prowadzić do poważnych, a nawet śmiertelnych chorób.

Jak dochodzi do zakażenia hantawirusem?

Zakażenie hantawirusem następuje głównie poprzez kontakt z wydalinami (mocz, kał, ślina) zakażonych gryzoni. Najczęściej wirus dostaje się do organizmu człowieka drogą wziewną, kiedy drobinki wysuszonych wydalin unoszą się w powietrzu i są wdychane.

Hantawirus przenosi się z gryzoni

Najczęstsze drogi zakażenia z udziałem gryzoni obejmują:

• Wdychanie aerozolu: Wirus może być wdychany wraz z drobnymi cząsteczkami kurzu pochodzącymi z odchodów lub moczu gryzoni. Dochodzi do tego podczas sprzątania pomieszczeń, w których przebywały gryzonie (np. strychów, piwnic, domków letniskowych, szop, garaży).
• Bezpośredni kontakt: Rzadziej zakażenie następuje przez ugryzienie gryzonia lub bezpośredni kontakt z jego wydalinami przez uszkodzoną skórę.
• Spożycie skażonej żywności: Wirus może przedostać się do organizmu, jeśli spożyjemy żywność zanieczyszczoną moczem lub kałem zakażonych gryzoni.

Ryzyko zakażenia wzrasta w miejscach o dużej populacji gryzoni, zwłaszcza w zamkniętych, słabo wentylowanych przestrzeniach.

Czy hantawirus przenosi się między ludźmi?

Ogólnie rzecz biorąc, hantawirusy nie przenoszą się z człowieka na człowieka. Jest to kluczowa różnica w porównaniu do wielu innych wirusów oddechowych, takich jak grypa czy koronawirusy.

Wyjątek stanowi hantawirus Andes (ANDV), występujący głównie w Argentynie i Chile. Jest to jedyny szczep hantawirusa, dla którego udokumentowano rzadkie przypadki transmisji między ludźmi, zwykle podczas bardzo bliskiego i długotrwałego kontaktu, np. w warunkach domowych lub opieki medycznej. Nawet w przypadku ANDV, transmisja międzyludzka jest rzadka i nie prowadzi do łatwego rozprzestrzeniania się wirusa drogą kropelkową w populacji ogólnej.

Okres wylęgania hantawirusa

Okres inkubacji hantawirusa, czyli czas od zakażenia do pojawienia się pierwszych objawów, wynosi zazwyczaj od 1 do 6 tygodni. Najczęściej objawy pojawiają się w ciągu 2 tygodni. W przypadku hantawirusowego zespołu płucnego może to być od 1 do 5 tygodni, a dla gorączki krwotocznej z zespołem nerkowym – 2 do 4 tygodni (WHO).

Jakie choroby wywołuje hantawirus?

Hantawirusy mogą wywoływać u ludzi dwie główne choroby o poważnym przebiegu: hantawirusowy zespół płucny (HPS) oraz gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym (HFRS).

Hantawirusowy zespół płucny (HPS)

HPS występuje głównie w krajach Ameryki Północnej i Południowej. Charakteryzuje się nagłym początkiem objawów grypopodobnych, które szybko przechodzą w ciężką niewydolność oddechową. Śmiertelność w przypadku HPS może być wysoka, dochodząc nawet do 38%.

Gorączka krwotoczna z zespołem nerkowym (HFRS)

HFRS jest chorobą występującą głównie w Europie i Azji. Początkowo objawy przypominają grypę, następnie pojawiają się zaburzenia w działaniu nerek, a w cięższych przypadkach – skłonności do krwawień. Śmiertelność w HFRS w Europie i Azji wynosi około 1-15%.

Objawy zakażenia hantawirusem

Pierwsze objawy zakażenia hantawirusem są często niespecyficzne i mogą przypominać zwykłą grypę lub inną infekcję wirusową.

Gorączka krwotoczna z zespołem nerkowym – objawy

Fazy przebiegu HFRS :

Faza gorączkowa (3-4 dni):

Nagła wysoka gorączka (>40°C) , silne bóle głowy, mięśni i stawów, wzmożone pragnienie, brak apetytu, nudności i wymioty ,nadwrażliwość na światło (światłowstręt), ból za gałkami ocznymi, czasem nieostre widzenie, zaczerwienienie twarzy, szyi, klatki piersiowej i pleców ,przekrwienie gardła i spojówek, obrzęk wokół oczodołów, wybroczyny (czerwone plamy) na skórze, zwłaszcza w miejscach ucisku.

Faza niedociśnienia (kilka do 48 godzin):

Gwałtowny spadek ciśnienia tętniczego, mogący prowadzić do wstrząsu.

Faza skąpomoczu (oliguryczna):

Zmniejszone oddawanie moczu (skąpomocz), a nawet jego całkowity brak (bezmocz). Rozwój ostrej niewydolności nerek.

Faza wielomoczu (diuretyczna):

Stopniowe zwiększanie objętości oddawanego moczu, prowadzące do wielomoczu.

Faza zdrowienia:

Objawy ustępują, funkcja nerek wraca do normy.

Hantawirusowy zespół płucny – objawy

Objawy HPS dzielą się na dwie główne fazy:

Wczesna faza (grypopodobna):

Gorączka, zmęczenie, bóle mięśni, zwłaszcza w plecach, ramionach i udach. Bóle głowy, zawroty głowy. Nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka.

Późna faza (płucna): Zazwyczaj 4-10 dni po pojawieniu się objawów grypopodobnych:

Kaszel, duszności, uczucie ucisku w klatce piersiowej. Szybki rozwój ciężkiej niewydolności oddechowej, prowadzącej do gromadzenia płynu w płucach.

Hantawirus w Polsce – czy to zagrożenie?

Hantawirusy są obecne w Polsce, a zachorowania na gorączkę krwotoczną z zespołem nerkowym są rejestrowane nieprzerwanie od 2007 roku. Według danych z mp.pl, w roku 2024 odnotowano około 17 przypadków, a w 2025 roku zgłoszono 19 potwierdzonych zakażeń. Nie odnotowano zgonów.

Głównymi rezerwuarami hantawirusów w Polsce są nornica zwyczajna i mysz polna, które przenoszą szczepy wirusów związanych z niższą śmiertelnością. Ryzyko zakażenia w Polsce jest oceniane jako niskie przez Główny Inspektorat Sanitarny, a służby sanitarne monitorują sytuację na bieżąco. Nie ma obecnie przesłanek wskazujących na zagrożenie pandemią hantawirusa w Polsce.

Diagnostyka hantawirusa – jakie badania wykonać?

Rozpoznanie zakażenia hantawirusem opiera się na analizie objawów klinicznych, wywiadzie epidemiologicznym (kontakt z gryzoniami lub pobyt w endemicznym regionie) oraz badaniach laboratoryjnych. Ze względu na niespecyficzne początkowe objawy, kluczowe jest wykonanie badań laboratoryjnych, które mogą pomóc w różnicowaniu z innymi infekcjami.

Podstawowe badania laboratoryjne, które zleca się pacjentowi z podejrzeniem infekcji wirusowej i ogólnym stanem zapalnym, mogą obejmować:

• Morfologię krwi z rozmazem automatycznym: Może wykazać zmiany we krwi charakterystyczne dla infekcji wirusowych (np. leukopenia, czyli obniżona liczba białych krwinek) oraz trombocytopenię (obniżoną liczbę płytek krwi), często występującą w HFRS i HPS.
• CRP (białko C-reaktywne): Podwyższony poziom CRP wskazuje na stan zapalny w organizmie, ale nie jest specyficzny dla hantawirusa.
• Parametry czynności nerek (kreatynina, mocznik): Ważne w diagnostyce HFRS, gdzie dochodzi do uszkodzenia nerek. Podwyższone wartości mogą świadczyć o ostrej niewydolności nerek.
• Badania wątrobowe (ALT, AST): Mogą być podwyższone w przebiegu ciężkiego zakażenia.

Specyficzne testy diagnostyczne, potwierdzające obecność hantawirusa, obejmują wykrywanie przeciwciał (IgM i IgG) lub RNA wirusa metodą PCR w próbkach krwi. Są one wykonywane w specjalistycznych laboratoriach.

Leczenie zakażenia hantawirusem

Obecnie nie istnieje specyficzne leczenie przeciwwirusowe skierowane bezpośrednio przeciwko hantawirusom ani szczepionka . Terapia ma charakter wyłącznie objawowy i wspomagający. Obejmuje:

• Leczenie objawowe: Kontrolę gorączki, bólu i innych symptomów.
• Intensywna opieka medyczna: W ciężkich przypadkach HPS i HFRS kluczowe jest wsparcie funkcji życiowych, zwłaszcza oddechowych (wentylacja mechaniczna w HPS) oraz nerkowych (dializy w HFRS).
• Nawadnianie i utrzymanie równowagi elektrolitowej: Ważne w celu zapobiegania powikłaniom, szczególnie w przebiegu HFRS.

Wczesne rozpoznanie i szybkie wdrożenie leczenia wspomagającego znacząco poprawiają rokowanie pacjentów.

Jak zapobiegać zakażeniu hantawirusem?

Kluczem do ochrony przed hantawirusem jest unikanie kontaktu z gryzoniami i ich wydalinami.

Profilaktyka w domu i na działce

• Zwalczanie gryzoni: Regularne kontrolowanie i zwalczanie populacji myszy i szczurów w domach, na działkach, w altanach, garażach i innych pomieszczeniach gospodarczych.
• Czyszczenie bezpieczne: Podczas sprzątania pomieszczeń, w których mogły przebywać gryzonie, należy unikać wzbijania kurzu. Zamiast zamiatać, zaleca się spryskanie powierzchni wodą z detergentem lub roztworem wybielacza, odczekanie 5-10 minut, a następnie zebranie zanieczyszczeń wilgotną szmatką lub papierowym ręcznikiem. Zebrane odpadki należy umieścić w szczelnej torbie i wyrzucić do kosza.
• Osoby sprzątające: Powinny zakładać rękawice ochronne oraz maski FFP2/FFP3, aby zminimalizować ryzyko wdychania zanieczyszczonego powietrza.
• Przechowywanie żywności: Żywność i pojemniki na wodę należy przechowywać w szczelnych opakowaniach, niedostępnych dla gryzoni.

Środki ostrożności w podróży

• Unikanie kontaktu z dzikimi zwierzętami: Szczególnie w regionach endemicznych dla hantawirusów.
• Higiena osobista: Częste mycie rąk, zwłaszcza przed jedzeniem.
• Ocena ryzyka: W podróży do krajów Ameryki Północnej i Południowej (gdzie występuje HPS) lub Azji i Europy (gdzie występuje HFRS) należy zachować szczególną ostrożność.

Kiedy szukać pomocy lekarskiej?

Jeśli po kontakcie z gryzoniami lub ich wydalinami, bądź po powrocie z regionu endemicznego dla hantawirusa, pojawią się objawy takie jak nagła wysoka gorączka, silny ból głowy, bóle mięśni, duszność, szczególnie z towarzyszącym spadkiem ciśnienia krwi lub problemami z oddawaniem moczu, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem. Wczesna interwencja medyczna jest kluczowa dla poprawy rokowania.