Biegunka – przyczyny, objawy i leczenie

Biegunka to oddawanie co najmniej 3 luźnych lub wodnistych stolców na dobę. Najczęściej mija sama w ciągu kilku dni, ale może też sygnalizować poważniejszy problem — szczególnie gdy trwa dłużej niż dwa tygodnie, pojawia się u małego dziecka albo towarzyszą jej krew w stolcu lub wysoka gorączka.

Co to jest biegunka?

Biegunką nazywamy stan, w którym oddajemy 3 lub więcej luźnych albo wodnistych stolców w ciągu doby. Chodzi tu zarówno o zmianę częstotliwości wypróżnień, jak i konsystencji stolca — lub obu naraz.

Prawidłowa częstość wypróżnień jest dość szeroka: dla większości dorosłych to od jednego stolca co trzy dni do trzech stolców dziennie. Biegunka zaczyna się tam, gdzie ta granica jest przekroczona w stronę luźnych wypróżnień.

Sama w sobie biegunka to objaw, nie choroba. Jej przyczyn może być wiele — od zwykłego zakażenia wirusowego po choroby wymagające specjalistycznego leczenia.

Rodzaje biegunki – jak długo trwa?

Biegunka ostra – do 14 dni

Trwa najwyżej dwa tygodnie i najczęściej ustępuje samoistnie. Zwykle ma podłoże infekcyjne — wywołują ją wirusy, bakterie lub toksyny bakteryjne. Ten typ biegunki, jeśli właściwie nawodniony, rzadko prowadzi do powikłań u zdrowego dorosłego.

Biegunka przetrwała i przewlekła – ponad 14 dni

Biegunka trwająca 14–29 dni to biegunka przetrwała. Gdy utrzymuje się 30 dni lub dłużej — mówimy o biegunce przewlekłej. Może prowadzić do niedoborów elektrolitów, aminokwasów, witamin i żelaza. Zawsze wymaga diagnostyki, bo w tym przypadku zakażenie to tylko jedna z wielu możliwych przyczyn.

Biegunka tłuszczowa – skąd się bierze?

Biegunka tłuszczowa (steatorrhea) to odmiana biegunki, w której stolce są jasne, cuchnące i tłuste — dosłownie zostawiają ślad na wodzie w muszli. Przyczyną jest złe wchłanianie tłuszczów w jelicie cienkim: organizm nie trawi ich prawidłowo i wydalane są z kałem. Dzieje się tak przy zewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki, celiakii, chorobie Leśniowskiego - Crohna albo po rozległych resekcjach jelita.

Przyczyny biegunki – co ją wywołuje?

Zakażenie wirusowe i bakteryjne

Najczęstsza przyczyna ostrej biegunki to zakażenie wirusowe — rotawirusy, norowirusy, adenowirusy. Wirusy przenoszą się drogą kropelkową lub przez skażone jedzenie i wodę.

Bakterie — Salmonella, Campylobacter, Shigella, E. coli — to rzadsza przyczyna w Polsce, ale typowy winowajca zatruć pokarmowych podczas letnich grillów, wyjazdów lub po spożyciu surowego mięsa czy jaj.

Rzadziej biegunkę wywołują pierwotniaki, jak Giardia lamblia (lamblioza), i pasożyty jelitowe. Jeśli biegunka pojawiła się po powrocie z podróży do krajów tropikalnych, poza pasożytami warto też myśleć o malarii — jednym z jej objawów są właśnie bóle brzucha i biegunka.

Biegunka po antybiotyku i lekach

Antybiotyki zaburzają równowagę mikroflory jelita grubego — eliminują bakterie wrażliwe na leki i stwarzają miejsce dla tych opornych, które mogą toksycznie działać na jelito. Szczególnym przypadkiem jest rzekomobłoniaste zapalenie jelit wywołane przez Clostridioides difficile.

Biegunkę mogą powodować również inne leki: moczopędne, hormony tarczycy, leki antyarytmiczne, niesteroidowe leki przeciwzapalne, preparaty stosowane w cukrzycy, a nawet niektóre leki obniżające ciśnienie i przeciwdepresyjne.

Biegunka po jedzeniu – nietolerancje i zatrucia

Uczucie, że biegunka "wraca po każdym posiłku", może mieć kilka przyczyn:

• Nietolerancja laktozy – niedobór laktazy powoduje, że cukier mleczny nie jest trawiony i fermentuje w jelicie
• Nadmiar fruktozy lub sorbitolu – słodziki w gumach do żucia, sokach i słodyczach dietetycznych mogą wywoływać biegunkę osmotyczną
• Celiakia – nietolerancja glutenu prowadzi do uszkodzenia śluzówki jelita cienkiego i zaburzeń wchłaniania
• Zatrucie pokarmowe – toksyny bakteryjne (np. gronkowcowa w skażonych lodach) mogą wywołać biegunkę już po kilku godzinach od spożycia skażonego pokarmu

Biegunka przy COVID i po COVID

Biegunka to jeden z objawów zarówno ostrego COVID-19, jak i long COVID. Światowa Organizacja Zdrowia wymienia "zmiany w wydalaniu (zaparcia lub biegunka)" wśród typowych objawów długotrwałego COVID (WHO). Jeśli po przebyciu COVID-19 pojawiają się nawracające problemy żołądkowo-jelitowe, warto skonsultować się z lekarzem gastroenterologiem.

Objawy – kiedy to już nie zwykła biegunka?

Zwykłej biegunce infekcyjnej towarzyszą zazwyczaj: luźne lub wodniste stolce, nudności, skurczowe bóle brzucha, czasem gorączka. Bulgotanie w brzuchu i wodnisty stolec bez gorączki u dorosłego to często zakażenie wirusowe, które mija w ciągu 2–3 dni.

Niepokojące sygnały, które wymagają szybszej reakcji:

• Krew, ropa lub śluz w stolcu
• Gorączka powyżej 38–39°C
• Silny, narastający ból brzucha
• Objawy odwodnienia: bardzo suche usta, rzadkie oddawanie moczu, zawroty głowy, ciemny mocz
• Biegunka trwająca dłużej niż 3 dni u dorosłego, dłużej niż 24 godziny u niemowlęcia
• Stolce tłuste, jasne, wyjątkowo cuchnące (sugestia biegunki tłuszczowej)

Biegunka u dziecka – co robić?

U dzieci, szczególnie niemowląt, biegunka szybko prowadzi do odwodnienia. Biegunka jest drugą po zapaleniu płuc przyczyną śmiertelności dzieci poniżej 5. roku życia na świecie.

Pierwsze kroki przy biegunce u dziecka:

1. Nawadniaj aktywnie – podawaj doustne płyny nawadniające (ORS dostępne w aptece), małymi łykami, często. Zwykła woda przy dużych stratach elektrolitów nie wystarczy.
2. Karmiące piersią mamy – kontynuuj karmienie. Mleko matki chroni i nawadnia.
3. Dzieci starsze – lekkie jedzenie: ryż, gotowana marchew, banan, sucharki. Nie wstrzymuj jedzenia na siłę.
4. Nie stosuj loperamidu u dzieci poniżej 12. roku życia bez zalecenia lekarza.

Do lekarza natychmiast, jeśli dziecko:

• nie oddaje moczu przez ponad 6–8 godzin
• jest wyjątkowo senne lub trudno je wybudzić
• ma zapadnięte ciemiączko (niemowlę)
• wymiotuje i nie przyjmuje płynów

Co jeść i pić przy biegunce?

Nawadnianie to priorytet. Przy biegunce tracisz wodę i elektrolity (sód, potas, chlor). Sama woda uzupełnia płyny, ale nie elektrolity — dlatego doustne płyny nawadniające (np. Orsalit, Litorsal) są skuteczniejsze niż herbata czy woda mineralna.

Co jeść:

• Ryż i kleik ryżowy — wiążą wodę w jelicie
• Gotowana marchew — łagodzi podrażnioną śluzówkę
• Banan — źródło potasu i pektyn
• Sucharki, tost — lekkostrawne, neutralne dla jelit
• Pieczone jabłko — pektyny pomagają normalizować konsystencję stolca

Czego unikać:

• Produktów mlecznych (mogą nasilać biegunkę przez niedobór laktozy po infekcji)
• Kofeiny i alkoholu
• Tłustych, smażonych potraw
• Soków owocowych bogatych w fruktozę
• Gumy do żucia i słodyczy light z sorbitolem

Domowe sposoby na biegunkę – co pomaga?

Przy ostrej biegunce infekcyjnej bez powikłań można skutecznie postępować w domu:

• Diosmektyt (Smecta, Diasorb) — pochłania toksyny i chroni śluzówkę jelit, bezpieczny dla dzieci i dorosłych
• Węgiel aktywny — działa adsorbująco, pomocny przy biegunce po zatruciu
• Loperamid — hamuje ruchy jelit, skraca czas biegunki u dorosłych; nie stosuj przy biegunce z krwią i gorączką, bo może utrudnić pozbycie się patogenu
• Probiotyki (Saccharomyces boulardii, Lactobacillus rhamnosus GG) — skracają czas trwania biegunki poantybiotykowej; warto zacząć razem z antybiotykiem
• Odpoczynek i ciepło — ból brzucha przy biegunce skurczowej często łagodnieje po ciepłych okładach

Jakie badania wykonać przy biegunce?

Pojedynczy epizod ostrej biegunki u zdrowego dorosłego zwykle nie wymaga badań. Jednak nawracająca lub długotrwała biegunka to sygnał, żeby poszukać przyczyny.

Badania kału są tu podstawą diagnostyki:

• Badanie ogólne kału – ocena makroskopowa i mikroskopowa: barwa, śluz, krew, strawność, obecność pasożytów
• Kał na pasożyty – wykrywanie owsików, lamblii, tasiemca, glisty i innych organizmów pasożytniczych
• Helicobacter pylori w kale – antygenowe badanie kału, polecane przy bólach żołądka, wzdęciach i niestrawności towarzyszącej biegunce
• Kalprotektyna w kale – marker stanu zapalnego w jelitach; podwyższona sugeruje nieswoiste zapalenia jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego)

Przy podejrzeniu szerszego problemu — choroby wątroby, trzustki, celiakii lub H. pylori — pomocny jest:

• Pakiet badań na brzuch – obejmuje m.in. kalprotektynę, anty-tTG (celiakia), H. pylori IgG, lipazę, próby wątrobowe, OB i CRP

Kiedy koniecznie do lekarza?

Biegunka przewlekła (ponad 30 dni) prawie nigdy nie jest zakażeniem — w ponad 90% przypadków stoją za nią nieswoiste zapalenia jelit, rak jelita grubego lub zespół jelita drażliwego. To wymaga diagnostyki, nie samoleczenia.