Objawy cukrzycy u dzieci – kiedy zacząć się niepokoić?

Cukrzyca typu 1 u dzieci rozwija się często nagle i może postępować bardzo szybko. Trzy sygnały, które powinny natychmiast zwrócić uwagę każdego rodzica: dziecko pije znacznie więcej niż zwykle, często oddaje mocz (także w nocy), a mimo normalnego lub wzmożonego apetytu traci na wadze. Jeśli obserwujesz co najmniej dwa z tych objawów jednocześnie – tego samego dnia umów wizytę u pediatry.

Co to jest cukrzyca u dzieci?

Cukrzyca to przewlekła choroba metaboliczna, której istotą jest przewlekłe podwyższone stężenie glukozy we krwi – hiperglikemia. W normalnych warunkach insulina produkowana przez trzustkę "otwiera" komórki na glukozę, która jest dla nich paliwem. Gdy insuliny brakuje lub komórki przestają na nią reagować, cukier krąży we krwi zamiast dostarczać energii tkankom.

U dzieci najczęściej – około 95% nowych przypadków w Europie – rozpoznaje się cukrzycę typu 1. To choroba autoimmunologiczna: układ odpornościowy niszczy komórki trzustki wytwarzające insulinę. Nie można jej zapobiec ani wyleczyć, a leczenie polega na podawaniu insuliny do końca życia.

Cukrzyca typu 2 u dzieci jest rzadsza, ale częstość jej rozpoznawania rośnie – obserwuje się ją już u dzieci w wieku 10–12 lat. Jej główna przyczyna to nadwaga i otyłość prowadzące do insulinooporności. Tej odmianie można zapobiegać zdrowym stylem życia.

Pierwsze objawy cukrzycy u dzieci

Klasyczna triada – trzy główne sygnały

Cukrzyca typu 1 zaczyna się najczęściej gwałtownie. Pierwsze objawy mogą pojawić się w ciągu tygodnia lub dwóch i szybko narastają. Trzy objawy, które razem powinny natychmiast skłonić do kontaktu z lekarzem:

1. Wzmożone pragnienie (polidypsja) Dziecko pije znacznie więcej niż zwykle – zamiast kilku szklanek wody domaga się kolejnych, a mimo to skarży się na suchość w ustach. Nieraz dziecko zaczyna wstawać w nocy po wodę, chociaż wcześniej tego nie robiło.

2. Częste oddawanie moczu (wielomocz) i moczenie nocne Glukoza wydalana z moczem "ciągnie" za sobą wodę, dlatego moczu jest dużo więcej niż zwykle. U dzieci, które od dawna nie oddawały moczu w nocy, nagle wraca moczenie. To jeden z najczęstszych sygnałów, który rodzice najpierw zauważają.

3. Utrata masy ciała Bez insuliny komórki "głodują" mimo dostępnego cukru we krwi. Organizm zaczyna spalać zapasy tłuszczu i białka. Dziecko chudnie, niekiedy gwałtownie – kilogram lub więcej w ciągu tygodnia – nawet jeśli je normalnie lub ma wzmożony apetyt (polifagia).

Oprócz triady często pojawia się narastające zmęczenie, senność i apatia. Dziecko, które dotąd było żywe i aktywne, nagle nie ma energii do zabawy.

Objawy alarmowe – kiedy działać natychmiast

Jeśli cukrzyca nie zostanie rozpoznana na czas, może rozwinąć się cukrzycowa kwasica ketonowa – stan zagrożenia życia. Szybko postępujące wyczerpanie rezerw insuliny, szczególnie u dzieci i młodzieży, może prowadzić do nagłego kryzysu:

• zapach acetonu z ust (słodkawy, przypominający fermentujące owoce lub zmywacz do paznokci)
• nudności, wymioty, silny ból brzucha
• pogłębiony, przyspieszony oddech (oddech Kussmaula)
• zaburzenia świadomości, splątanie, senność trudna do wybudzenia
• szybko postępujące odwodnienie (zapadnięte gałki oczne, sucha skóra i śluzówki)

Objawy cukrzycy typu 1 a typu 2 – różnice

Oba typy choroby prowadzą do hiperglikemii, ale ich dynamika jest zupełnie inna.

Cukrzycy typu 1 nie da się rozpoznać na podstawie samych objawów – zawsze potrzebne są badania laboratoryjne.

Objawy cukrzycy u dzieci według wieku

Objawy cukrzycy u niemowląt i małych dzieci

U niemowląt i dzieci do 3. roku życia cukrzycę jest najtrudniej rozpoznać – objawy są niespecyficzne i łatwo je pomylić z innymi dolegliwościami.

Na co zwracać uwagę:

• zapalenie pieluszkowe skóry niepoddające się leczeniu kremami ochronnymi
• stany zapalne skóry sromu lub okolic napletka
• wzdęcia, wymioty, drażliwość bez wyraźnej przyczyny
• słaby przyrost masy ciała lub nagłe chudnięcie
• nadmierne wypijanie mleka lub wody (niemowlę domaga się jedzenia częściej niż zwykle, a mimo to nie tyje)
• apatia, niezwykłe zmęczenie, trudność z wybudzeniem

U małych dzieci kwasica ketonowa może rozwinąć się bardzo szybko i błędnie być diagnozowana jako zapalenie żołądka lub infekcja jelitowa. Przy nasilonych wymiotach i braku poprawy – zawsze konsultacja lekarska.

Objawy cukrzycy u dzieci w wieku szkolnym

Dzieci w wieku 7–12 lat częściej potrafią opisać, co czują. Rodzice powinni zwracać uwagę na:

• powrót moczenia nocnego u dziecka, które od dawna tego nie robiło
• częste wychodzenie do toalety podczas lekcji (nauczyciele niekiedy to zgłaszają)
• skargi na stałe zmęczenie i brak energii do zabawy po szkole
• gorsze wyniki w nauce przy pogorszeniu koncentracji
• nawracające afty w jamie ustnej, zajady w kącikach ust
• sucha skóra, często swędząca

Badania profilaktyczne dla dzieci w tym wieku obejmują m.in. oznaczenie stężenia glukozy – to jeden z elementów panelu badań, który można wykonać bez skierowania.

Objawy cukrzycy u nastolatków

U nastolatków cukrzyca bywa mylona z "typową" gorszą formą okresu dojrzewania. Hiperglikemia może współistnieć z fizjologicznym lekkim wzrostem stężenia glukozy, który towarzyszy pokwitaniu. Sygnały wymagające uwagi:

• silne i narastające zmęczenie mimo wysypiania się
• gwałtowna utrata wagi (szczególnie niepokojąca, gdy nastolatek dotąd nie chudł)
• zamazane widzenie, bóle głowy
• nawracające zakażenia grzybicze okolic intymnych
• rozdrażnienie i wahania nastroju nasilone ponad typowe dla dojrzewania
• trudności z koncentracją, gorsze oceny w szkole

Cukrzyca typu 2 u nastolatków bywa zupełnie bezobjawowa i wykrywana przypadkowo podczas badań przesiewowych – dlatego regularne oznaczanie glukozy ma sens, szczególnie przy nadwadze.

Nietypowe objawy cukrzycy u dzieci

Część objawów jest na tyle niespecyficzna, że rodzice – i niekiedy lekarze – wiążą je z innymi przyczynami:

• nawracające infekcje układu moczowego – wysokie stężenie glukozy w moczu sprzyja namnażaniu bakterii
• zaburzenia widzenia – zmiany stężenia glukozy wpływają na soczewkę oka, powodując przejściowe pogorszenie ostrości
• wolne gojenie się ran – nawet drobne skaleczenia goją się dłużej niż zwykle
• ból brzucha – przy rozwijającej się kwasicy ketonowej bywa brany za infekcję przewodu pokarmowego
• zmiany skórne – nawracające ropne zakażenia skóry lub drożdżakowe zapalenia skóry
• zapalenie gardła bez gorączki – wymieniane w polskich opracowaniach klinicznych jako jedna z niecharakterystycznych prezentacji