Adenomioza – objawy, przyczyny i leczenie

Adenomioza to choroba, w której tkanka błony śluzowej macicy (endometrium) wrasta w jej warstwę mięśniową. Prowadzi to do powiększenia i przewlekłego stanu zapalnego macicy, silnego bólu oraz obfitych krwawień miesiączkowych. Nawet co trzecia pacjentka nie odczuwa żadnych objawów – u pozostałych dolegliwości potrafią znacząco obniżyć jakość życia.

Co to jest adenomioza?

Adenomioza (zwana też endometriozą wewnętrzną) to stan, w którym komórki endometrium – błony śluzowej wyścielającej wnętrze macicy – wnikają w głąb jej ściany mięśniowej, czyli myometrium. Tam, tak jak w normalnym cyklu, reagują na hormony: rosną i złuszczają się. Ponieważ nie mają gdzie odpłynąć, powodują miejscowe krwawienia i stan zapalny.

Efektem jest powiększona, bolesna, niekiedy kuliście wyglądająca macica. Zmiany mogą być rozsiane (komórki rozrzucone między wiązkami mięśni) lub ogniskowe (skupione gniazda tkanki gruczołowej).

Adenomioza a endometrioza – czym się różnią?

To dwa odrębne schorzenia, które jednak mogą współistnieć u tej samej pacjentki.

Adenomioza to nie endometrioza – ektopowa tkanka w adenomiozie pozostaje wewnątrz macicy, nie rozsiewa się do jamy brzusznej ani płuc.

Objawy adenomiozy – co powinno zaniepokoić?

Nawet jedna na trzy pacjentki z adenomiozą nie ma żadnych objawów – choroba wychodzi wtedy przypadkowo podczas USG. Kiedy jednak dają znać o sobie, najczęściej wyglądają tak:

• Bardzo obfite i długie miesiączki – często ze skrzepami
• Silny ból podczas miesiączki (dysmenorrhea), nasilający się z wiekiem
• Przewlekły ból w podbrzuszu – tępy lub pulsujący, obecny też między miesiączkami
• Ból podczas stosunku (dyspareunia)
• Ból w okolicy lędźwiowej lub uczucie ucisku i wzdęcia
• Trudności z zajściem w ciążę lub nawracające poronienia

Adenomioza a ból w podbrzuszu

Ból typowy dla adenomiozy różni się od zwykłego bólu miesiączkowego. Nie ustępuje po NLPZ, pojawia się też poza menstruacją i nasila się przy aktywności fizycznej. Wynika ze stanu zapalnego oraz mechanicznego ucisku na włókna mięśniowe przez ogniska ektopowej tkanki.

Adenomioza a obfite krwawienia

Obfite krwawienia to najczęstszy objaw adenomiozy, na który wskazuje PubMed. Długotrwałe, obfite miesiączki mogą prowadzić do niedokrwistości z niedoboru żelaza – bladości, przewlekłego zmęczenia i osłabienia. Przy podejrzeniu anemii jako powikłania adenomiozy, podstawą jest morfologia krwi i sprawdzenie stężenia ferrytyny.

Przyczyny adenomiozy i czynniki ryzyka

Dokładna przyczyna adenomiozy nie jest znana. Badacze opisują kilka mechanizmów, które mogą ją wyjaśniać:

• Teoria inwazji – naruszenie granicy między endometrium a myometrium podczas zabiegów (np. cesarskie cięcie, łyżeczkowanie) umożliwia wnikanie komórek śluzówki w mięśniówkę
• Teoria zarzucania – zaburzenia perystaltyki macicy powodują nieprawidłowe oczyszczanie dróg rodnych i powstawanie ognisk endometrialnych
• Teoria metaplastyczna – inne już zróżnicowane komórki ulegają przemianie w tkankę endometrium
• Teoria komórek macierzystych – krążące komórki macierzyste lub pozostałości przewodów Müllera stanowią punkt wyjścia choroby

Czynniki ryzyka:

• Wiek powyżej 35–40 lat (większość diagnoz pada w przedziale 40–50 lat)
• Wcześniejsze ciąże i porody
• Zabiegi na macicy (łyżeczkowanie, cięcie cesarskie)
• Wysoki relatywny poziom estrogenów
• Współistniejąca endometrioza lub mięśniaki macicy

Adenomioza a ciąża i płodność

Adenomioza może utrudniać, ale nie uniemożliwia zajścia w ciążę. Macica zmieniona chorobowo może zaburzać implantację zarodka i jego prawidłowy transport – zarówno przez zniekształcenie jamy macicy, jak i przez przewlekły stan zapalny pogarszający jakość endometrium.

Badania pokazują, że kobiety z adenomiozą mają niższy wskaźnik ciąży klinicznej w procedurze in vitro niż pacjentki bez tej diagnozy. Ryzyko poronień i powikłań ciążowych (m.in. przedwczesnego porodu) jest wyższe.

Kiedy warto pilnie działać? Jeśli od 6 miesięcy nie udaje się zajść w ciążę, a jednocześnie towarzyszą obfite, bolesne miesiączki lub wcześniejsze poronienia – to sygnał do konsultacji z ginekologiem specjalizującym się w diagnostyce niepłodności. U kobiet po 35. roku życia ten czas skraca się do 6 miesięcy lub nawet wcześniej, gdy pojawiają się objawy sugestywne.

Diagnostyka adenomiozy – jakie badania?

Rozpoznanie adenomiozy opiera się na połączeniu wywiadu, badania ginekologicznego i obrazowania. Żadne pojedyncze badanie nie daje 100% pewności bez weryfikacji histopatologicznej.

USG i rezonans magnetyczny

USG transwaginalne (przezpochwowe) to badanie pierwszego wyboru. W doświadczonych rękach pozwala zauważyć:

• powiększoną, kulistą macicę
• mięśniówkę przekraczającą 12 mm grubości
• rozmytą granicę między endometrium a myometrium
• drobne torbiele i niejednorodność ścian

Rezonans magnetyczny (MRI) jest badaniem dokładniejszym – rekomendowanym przy podejrzeniu rozległych zmian lub gdy USG jest niejednoznaczne. Ostateczne potwierdzenie histopatologiczne jest możliwe dopiero po usunięciu macicy lub biopsji.

Badania laboratoryjne przy adenomiozie

Badania krwi nie diagnozują adenomiozy bezpośrednio – ale pełnią ważną rolę pomocniczą:

• Morfologia krwi – ocenia, czy obfite krwawienia prowadzą do niedokrwistości (niedoboru krwinek czerwonych)
• Ferrytyna – stężenie ferrytyny wskazuje na zasoby żelaza; spada jako pierwszy wskaźnik przed rozwojem pełnoobjawowej anemii
• OB (odczyn Biernackiego) – marker ogólnego stanu zapalnego, pomocny przy ocenie aktywności procesu zapalnego
• CA 125 – marker pomocniczy, podwyższony w adenomiozie i endometriozie; nie służy do diagnozy, ale jest przydatny w monitorowaniu

Przy szerokim obrazie zdrowia ginekologicznego – szczególnie przy podejrzeniu adenomiozy u pacjentki z wywiadem nowotworowym w rodzinie – ginekolog może zlecić pełny panel markerów nowotworowych.

Adenomioza a rak – czy jest związek?

Adenomioza to choroba nienowotworowa – sama w sobie nie jest rakiem ani bezpośrednio nie prowadzi do nowotworów złośliwych. Możliwe jest jednak współwystępowanie adenomiozy z rakiem endometrium lub mięśniakami macicy, które wymagają oddzielnej oceny.

Marker CA 125 bywa podwyższony zarówno przy adenomiozie, jak i przy raku jajnika – jego wzrost wymaga interpretacji w kontekście klinicznym, a nie samodzielnie. Prawidłowe stężenie CA 125 nie wyklucza adenomiozy; podwyższone – nie przesądza o nowotworze.

Jeśli pojawiają się objawy sugestywne dla raka endometrium (nieregularne krwawienia po menopauzie, krwawienia między miesiączkami) – to wskazanie do pilnej konsultacji ginekologicznej, niezależnie od rozpoznanej adenomiozy.

Leczenie adenomiozy

Terapia dobierana jest indywidualnie – zależy od wieku pacjentki, nasilenia objawów i planów prokreacyjnych. Cel leczenia to zahamowanie postępu zmian i poprawa jakości życia.

Leczenie hormonalne

To postępowanie pierwszego wyboru u większości pacjentek:

• NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne), np. ibuprofen lub ketoprofen – zmniejszają ból miesiączkowy i stan zapalny
• Hormonalna terapia antykoncepcyjna (doustna, plaster, implant) – reguluje cykl i redukuje krwawienia
• Wkładka wewnątrzmaciczna z lewonorgestrelem – wykazuje skuteczność w ograniczaniu objawów, szczególnie obfitych krwawień
• Analogi GnRH – wywołują przejściowy stan podobny do menopauzy; stosowane krótkoterminowo ze względu na działania niepożądane (m.in. ryzyko osteoporozy)

U kobiet planujących ciążę najczęściej stosuje się przygotowanie hormonalne analogami GnRH przed procedurą in vitro lub zabiegi chirurgiczne przy postaci ogniskowej.

Leczenie chirurgiczne

Stosowane, gdy farmakoterapia nie przynosi ulgi:

• Ablacja endometrium – usunięcie błony śluzowej macicy; skuteczna przy ograniczeniu krwawień, nie jest zalecana dla kobiet planujących ciążę
• Embolizacja tętnic macicznych (UAE) – zamknięcie naczyń zasilających zmienione obszary; mało inwazyjna alternatywa dla histerektomii
• Histerektomia (usunięcie macicy) – leczenie ostateczne, stosowane gdy inne metody zawiodły; w zależności od zaawansowania metodą laparoskopową lub przezpochwową

Histerektomia to ostateczność, nie standardowe postępowanie pierwszego wyboru.

Kiedy do lekarza?

Zgłoś się do ginekologa, jeśli:

• Miesiączki są regularnie bardzo obfite, trwają długo lub towarzyszą im silne skurcze
• Ból w podbrzuszu nie ustępuje po typowych lekach przeciwbólowych
• Pojawia się ból podczas stosunku
• Od 6 miesięcy starasz się o ciążę bez efektu (u kobiet po 35. roku życia – warto nie czekać)
• Masz za sobą niewyjaśnione poronienia

Endometrioza i adenomioza to jedne z najważniejszych przyczyn obniżenia jakości życia kobiet, w tym nastolatek, jak podkreśla stanowisko Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego. Wczesna diagnoza skraca drogę do skutecznej terapii.

Przed wizytą możesz samodzielnie sprawdzić stężenie ferrytyny i zrobić morfologię – wyniki ułatwią lekarzowi ocenę, czy długie krwawienia odbiły się na zasobach żelaza.