Jak odróżnić RSV od zwykłego przeziębienia u niemowlęcia?

Na początku nie da się tego łatwo odróżnić – objawy są podobne. Sygnałem, że to może być RSV, jest nasilenie kaszlu i zmiany w oddechu około 3. doby. Jeśli oddech jest przyspieszony, świszczący lub widać wciąganie klatki piersiowej – to nie jest zwykłe przeziębienie.

Ile trwa RSV u dziecka?

Najdłużej utrzymuje się kaszel. Okres zakaźności trwa zwykle 1–3 tygodnie, choć u najmłodszych dzieci może się przedłużyć do 4 tygodni. Sam przebieg choroby zależy od wieku dziecka, stanu zdrowia i tego, czy doszło do zapalenia oskrzelików.

Czy RSV można wyleczyć antybiotykiem?

Nie. RSV to wirus – antybiotyki na niego nie działają. Leczenie jest wyłącznie objawowe. Antybiotyk jest konieczny tylko wtedy, gdy do zakażenia RSV dołączy nadkażenie bakteryjne – o tym decyduje lekarz na podstawie badania i ewentualnych wyników CRP i morfologii.

Kiedy z RSV jechać na izbę przyjęć?

Natychmiast, gdy dziecko ma wciąganie klatki piersiowej, sinienie wokół ust, bezdechy, oddech powyżej 70/min, jest apatyczne lub odmawia picia przez kilka godzin. Nie czekaj do rana ani na kolejną wizytę u pediatry.

Czy RSV daje wysypkę?

Rzadko, ale tak – u nielicznych dzieci pojawiają się blade, różowawe zmiany skórne bez wyraźnych cech charakterystycznych. Wysypka nie jest typowym objawem RSV i nie zmienia postępowania, ale warto ją zgłosić lekarzowi.

Czy dziecko po RSV ma odporność na kolejne zakażenia?

Nie na stałe. Odporność po przebytym RSV jest niepełna i krótkotrwała. Dziecko może zachorować ponownie, choć kolejne zakażenia zazwyczaj przebiegają łagodniej. Wyjątek: po zapaleniu oskrzelików przez kilkanaście miesięcy może pojawić się nadreaktywność oskrzeli.

Co to jest paliwizumab i kto go dostaje?

Paliwizumab to gotowe przeciwciało chroniące przed ciężkim przebiegiem RSV. Przeznaczony jest dla wcześniaków i dzieci z grup wysokiego ryzyka. W Polsce działa program lekowy umożliwiający bezpłatne podanie leku – kwalifikację określa lekarz neonatolog lub pulmonolog dziecięcy.

Kiedy wykonać badanie RSV IgM u dziecka?

Badanie RSV IgM pomaga potwierdzić świeże zakażenie wirusem RSV – przydatne gdy ciężka infekcja oddechowa nie reaguje na standardowe leczenie i lekarz chce ustalić jej przyczynę, albo gdy dziecko jest w grupie ryzyka i wymaga potwierdzenia diagnozy przed dalszymi decyzjami terapeutycznymi.

RSV u dzieci – objawy, leczenie i kiedy do szpitala

Diagnosta laboratoryjny z wieloletnim doświadczeniem pracy w laboratoriach diagnostycznych, specjalista laboratoryjnej transfuzjologii medycznej, absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Jest członkiem PTHiT oraz PTDL. W pracy łączy rzetelną wiedzę medyczną z interdyscyplinarnym spojrzeniem na zdrowie pacjenta. Aktywnie promuje świadomy i zdrowy styl życia.

RSV (syncytialny wirus oddechowy, ang. respiratory syncytial virus) powoduje u większości starszych dzieci i dorosłych przeziębienie, które mija samo. U niemowląt i dzieci poniżej 2. roku życia ten sam wirus może wywołać zapalenie oskrzelików wymagające hospitalizacji. Objawy zaczynają się zwykle 4–6 dni po zakażeniu i często wyglądają jak zwykłe przeziębienie.

Co to jest wirus RSV?

RSV należy do grupy pneumowirusów – wirusów atakujących układ oddechowy. Nazwa pochodzi od specyficznego sposobu namnażania się: zakażone komórki zlewają się ze sobą, tworząc tzw. syncytia. To właśnie te zmiany w drobnych oskrzelikach odpowiadają za najtrudniejszy przebieg choroby u niemowląt.

Sezon RSV w Polsce trwa zwykle od jesieni do wiosny, ze szczytem zachorowań w styczniu i lutym. WHO szacuje, że RSV odpowiada za ponad 60% ostrych infekcji dróg oddechowych u niemowląt i małych dzieci na całym świecie. W Polsce od lutego 2023 roku RSV objęty jest obowiązkową rejestracją zachorowań.

RSV to nie grypa – nie mają ze sobą nic wspólnego poza sezonem zimowym. Grypy nie wywołuje zapalenia oskrzelików tak często jak RSV, a szczepienie na grypę nie chroni przed wirusem RS.

Jak RSV przenoszone jest na dzieci?

Zakażenie przenosi się przede wszystkim drogą kropelkową – przez kaszel i kichanie. Materiał genetyczny wirusa wykrywano nawet do 7 metrów od chorego. Wirus przeżywa kilka godzin na skórze rąk, klamkach, poręczach i zabawkach – dlatego mycie rąk to podstawowa forma profilaktyki.

Dla małego dziecka źródłem zakażenia są najczęściej starsze rodzeństwo uczęszczające do żłobka lub szkoły, rodzice z objawami przeziębienia, a także inne niemowlęta w żłobku. Osoba zainfekowana RSV może zarażać innych, zanim pojawią się u niej jakiekolwiek objawy.

Pierwsze objawy RSV u dziecka

Zakażenie RSV zaczyna się podstępnie. Przez pierwsze 2–3 dni dziecko ma katar, lekki kaszel i ewentualnie stan podgorączkowy – i ogólnie czuje się całkiem dobrze. Taki obraz łatwo pomylić ze zwykłym przeziębieniem.

Typowe objawy w pierwszej fazie:

wodnisty lub gęstszy katar i zatkany nos
suchy, drażniący kaszel
kichanie
gorączka lub stan podgorączkowy
gorszy apetyt i niechęć do jedzenia
ogólne osłabienie

Problemy zaczynają się około 3. doby, gdy u części dzieci – zwłaszcza niemowląt – kaszel nasila się, staje się duszący, a oddech wyraźnie się zmienia.

RSV u niemowląt – dlaczego groźniejszy?

Niemowlę ma węższe drogi oddechowe niż starsze dziecko. Stan zapalny i obrzęk, które u 3-latka nie robią dużej różnicy, u 2-miesięcznego dziecka mogą poważnie utrudnić przepływ powietrza. Dlatego każde niemowlę może wymagać hospitalizacji już podczas pierwszego kontaktu z RSV – niezależnie od tego, czy jest zdrowe czy nie.

Najczęstszą postacią zakażenia RSV u dzieci poniżej 2. roku życia jest zapalenie oskrzelików. Objawia się ono przyspieszonym oddechem, świszczącym kaszlem i trudnościami w karmieniu. Według danych z badań epidemiologicznych, zapalenia oskrzelików doświadcza do 20% dzieci w 1. roku życia, z których 10–15% wymaga leczenia szpitalnego.

Szczególnie narażone są niemowlęta poniżej 6. miesiąca życia – w tej grupie odsetek hospitalizacji z powodu RSV sięga 2%, a u wcześniaków do ukończenia roku – 6,4%.

Objawy RSV u starszych dzieci

U dzieci powyżej 2. roku życia RSV przebiega zazwyczaj łagodnie – jak zwykłe przeziębienie z katarem, kaszlem i ewentualnie gorączką. U nastolatków i dorosłych objawy bywają jeszcze łagodniejsze, niekiedy ograniczone do lekkiej chrypki. Ciężki przebieg u dzieci starszych i dorosłych jest rzadkością i dotyczy głównie osób z osłabioną odpornością lub przewlekłymi chorobami.

Przebycie RSV nie daje trwałej odporności – dziecko może zachorować ponownie, choć kolejne zakażenia zwykle przebiegają łagodniej.

Sygnały alarmowe – jedź na izbę przyjęć

To najważniejsza sekcja tego artykułu. Przy każdym z poniższych objawów nie czekaj na wizytę u pediatry – jedź bezpośrednio na izbę przyjęć lub zadzwoń po pogotowie:

Objawy narastające – działaj natychmiast:

wciąganie skóry między żebrami podczas oddychania (widoczne wklęśnięcia przy każdym wdechu)
poruszanie skrzydełkami nosa
sinienie wokół ust lub na paznokciach – oznaka niedotlenienia
bezdechy – krótkie przerwy w oddychaniu, dziecko "zatrzymuje się"
oddech powyżej 70/minutę – policz trzymając rękę na klatce piersiowej przez pełną minutę
postękiwanie przy wydechu
dziecko jest apatyczne, wyjątkowo senne, nie reaguje jak zwykle
odmawia picia przez kilka godzin – ryzyko odwodnienia

Liczenie oddechów należy robić gdy dziecko jest spokojne, ręką na klatce piersiowej, przez pełną minutę. Liczenie "na słuch" może dawać wyniki dwa razy wyższe od rzeczywistych – wdech i wydech to jeden oddech, nie dwa.

Jeśli widzisz kilka powyższych objawów jednocześnie, nie czekaj na poprawę.

Zapalenie oskrzelików a RSV

Zapalenie oskrzelików to nie synonim RSV – to powikłanie, które RSV może wywołać. RSV jest jego najczęstszą przyczyną, ale zapalenie oskrzelików mogą wywoływać też inne wirusy.

Rozpoznanie zapalenia oskrzelików stawia lekarz na podstawie badania dziecka – wywiadu, osłuchiwania płuc i oceny oddechu. Spełnione muszą być trzy warunki:

dziecko ma mniej niż 2 lata
przed objawami z dolnych dróg oddechowych wystąpiło przeziębienie
przy osłuchiwaniu słychać świsty lub trzeszczenia

Do postawienia rozpoznania zapalenia oskrzelików nie jest konieczny pozytywny wynik testu na RSV. W łagodnym przebiegu nie wykonuje się ani badań krwi, ani RTG klatki piersiowej – zleca się je tylko przy wątpliwym rozpoznaniu lub podejrzeniu powikłań.

Ważna informacja dla rodziców: RSV uszkadza nabłonek oskrzelików, przez co przez kilkanaście miesięcy po przebyciu zapalenia oskrzelików dziecko może mieć nawracające epizody świszczącego oddechu przy kolejnych infekcjach. Jeśli tak się stanie, poinformuj o tym pediatrę.

Grupy ryzyka ciężkiego przebiegu RSV

Większość dzieci przechodzi RSV w domu. Hospitalizacji wymagają przede wszystkim te, u których zachodzi jeden lub więcej z poniższych czynników ryzyka:

wcześniactwo – szczególnie urodzenie przed 32. tygodniem ciąży
wiek poniżej 6. miesiąca życia (a zwłaszcza poniżej 3. miesiąca)
przewlekłe choroby płuc (np. dysplazja oskrzelowo-płucna)
wrodzone wady serca z zaburzeniami hemodynamiki
choroby neurologiczne i nerwowo-mięśniowe
niedobory odporności
karmienie piersią krótsze niż 2 miesiące
uczęszczanie do żłobka, kontakt z rodzeństwem w wieku przedszkolnym
narażenie na dym tytoniowy w domu

Dzieci z tych grup wymagają szczególnie uważnej obserwacji od pierwszego dnia choroby. Przy jakimkolwiek pogorszeniu – konsultacja lekarska bez zwłoki.

Leczenie RSV w domu

Nie ma leku, który działa bezpośrednio na wirusa RSV. Leczenie jest wyłącznie objawowe – i dotyczy to zarówno leczenia domowego, jak i szpitalnego.

Co zalecają lekarze przy łagodnym przebiegu:

chłodne, nawilżone powietrze w pokoju (ok. 18–20°C)
regularne oczyszczanie nosa z wydzieliny – poprawia oddychanie i umożliwia jedzenie
nawadnianie – częstsze karmienie piersią lub mlekiem modyfikowanym; u starszych dzieci – woda, herbatki
przy gorączce – środki przeciwgorączkowe zgodnie z zaleceniami pediatry

Antybiotyki są bez sensu przy RSV – wirus nie reaguje na antybiotyki. Włącza się je tylko wtedy, gdy pojawi się nadkażenie bakteryjne.

Inhalacje z soli fizjologicznej mogą ułatwić oddychanie i oczyszczanie nosa. Inhalacje z soli hipertonicznej (3%) mają udokumentowaną skuteczność u dzieci leczonych na izbie przyjęć – zmniejszają ryzyko hospitalizacji, choć jakość dowodów jest niska. W warunkach domowych decyzję o ich stosowaniu podejmuje lekarz.

Nie zaleca się rutynowego stosowania leków rozkurczających oskrzela, glikokortykosteroidów wziewnych ani dożylnych – u większości dzieci nie przynoszą one korzyści.

Diagnostyka – jakie badania przy RSV?

W typowym, łagodnym przebiegu RSV lekarz stawia rozpoznanie na podstawie badania dziecka i wywiadu – bez zlecania badań laboratoryjnych. Jednak w kilku sytuacjach badania są przydatne lub konieczne:

Morfologia krwi i CRP – pomocne, gdy lekarz podejrzewa nadkażenie bakteryjne lub gdy gorączka jest wysoka i utrzymuje się dłużej niż oczekiwano. Podwyższone stężenie CRP i zmiany w morfologii mogą sugerować dołączenie się infekcji bakteryjnej, która wymaga antybiotyku.

Badania serologiczne RSV IgG i IgM – oceniają kontakt organizmu z wirusem RSV:

RSV IgM wykrywa świeże zakażenie – przydatny gdy lekarz chce potwierdzić, że przyczyną ciężkiej infekcji oddechowej jest właśnie RSV
RSV IgG ocenia obecność przeciwciał świadczących o przebytym zakażeniu – przydatny w diagnostyce retrospektywnej i ocenie kontaktu z wirusem

Wymaz z nosogardła w kierunku antygenu RSV lub RSV RNA metodą PCR wykonuje się przede wszystkim u dzieci hospitalizowanych oraz u tych, które w ramach profilaktyki otrzymują paliwizumab – bo potwierdzenie RSV to wskazanie do przerwania tej profilaktyki.

Szczepionka i profilaktyka RSV

Od 2023 roku w krajach Unii Europejskiej zarejestrowano trzy szczepionki przeciwko RSV. W Polsce dostępne są dwie z nich: Arexvy i Abrysvo – obie nieżywe, podjednostkowe, podawane w jednej dawce. Szczepionki te są zarejestrowane dla dorosłych.

Dla niemowląt z grup ryzyka stosuje się paliwizumab – gotowe przeciwciało monoklonalne, które neutralizuje wirusa RSV zanim wywoła zapalenie oskrzelików. W Polsce istnieje program lekowy, w ramach którego wcześniaki mogą otrzymać ten lek bezpłatnie.

Do programu lekowego kwalifikują się dzieci spełniające następujące kryteria:

wiek ciążowy poniżej 28. tygodnia lub rozpoznana dysplazja oskrzelowo-płucna – pod warunkiem, że w momencie rozpoczęcia profilaktyki nie ukończyły 1. roku życia
wiek ciążowy 29–32 tygodnie – pod warunkiem, że nie ukończyły 6. miesiąca życia w momencie podania pierwszej dawki

Paliwizumab to nie szczepionka – nie uczy układu odpornościowego, tylko dostarcza mu gotową "broń" na jeden sezon. Kolejne sezony wymagają powtórzenia profilaktyki.