Potworniak (teratoma) jajnika — objawy, diagnostyka i markery nowotworowe

Potworniak jajnika (łac. teratoma ovarii) to nowotwór germinalny wywodzący się z komórek zarodkowych jajnika. W ponad 95% przypadków ma charakter łagodny i jest całkowicie wyleczalny chirurgicznie. Mimo niezwykłej zawartości — guzy te mogą zawierać włosy, zęby, skórę, a nawet fragmenty tkanki kostnej — większość kobiet dowiaduje się o potworniaku przypadkowo, podczas rutynowego USG.

Czym jest potworniak? Definicja i typy

Termin teratoma pochodzi z greckiego słowa teras — „potwór". Nazwa jest spektakularna, schorzenie na ogół nie. Potworniak powstaje z pluripotencjalnych komórek zarodkowych, które w pewnym momencie zaczynają różnicować się w tkankę wywodzącą się ze wszystkich trzech warstw zarodkowych: ektodermy, mezodermy i endodermy. Stąd tak zróżnicowana zawartość guza.

Rozróżniamy dwa główne typy:

• Potworniak dojrzały (teratoma maturum) — łagodna torbiel skórzasta (dermoid cyst). Stanowi ok. 95% wszystkich potworniaków jajnika. Zbudowany z dojrzałych, dobrze zróżnicowanych tkanek; jego usunięcie chirurgiczne jest zazwyczaj ostatecznym leczeniem. Jest to jeden z najczęstszych guzów jajnika u młodych kobiet
• Potworniak niedojrzały (teratoma immaturum) — znacznie rzadszy, potencjalnie złośliwy. Zawiera elementy niedojrzałe, embrionalne. Wymaga bardziej agresywnego leczenia, w tym niekiedy chemioterapii.

Potworniaki stanowią 10–25% wszystkich nowotworów jajnika i są najczęstszym nowotworem germinalnym u kobiet w wieku rozrodczym. Szczyt zachorowań przypada między 20. a 40. rokiem życia — choć zmiany mogą pojawić się w każdym wieku, również u dzieci.

Objawy potworniaka jajnika

Zdecydowana większość potworniaków dojrzałych nie daje żadnych objawów. Dane kliniczne wskazują, że w chwili rozpoznania od 6 do nawet 65% zmian przebiega bezobjawowo i zostaje wykrytych przypadkowo — w trakcie USG wykonanego z innego powodu.

Gdy objawy się pojawiają, najczęściej są to:

• Ból w podbrzuszu lub miednicy mniejszej — tępy, przewlekły; zgłasza go ok. 44–47% pacjentek z objawowym potworniakiem
• Uczucie pełności lub rozpierania brzucha — guz uciska sąsiednie narządy
• Nieregularne miesiączki lub plamienia między cyklami
• Trudności z oddawaniem moczu lub zaparcia — przy dużych zmianach uciskających pęcherz lub jelito
• Powiększenie obwodu brzucha — przy dużych torbielach
• Nudności i wymioty — zwłaszcza gdy dochodzi do skrętu guza

Kiedy to nagły przypadek? Skręt jajnika

Najpoważniejsze powikłanie potworniaka to skręt szypuły (torsio pedunculi). Wbrew pozorom, nie jest rzadkością — dotyczy 3–16% pacjentek z potworniakiem jajnika. Szczególnie narażone są torbiele o średnicy 5–15 cm: zbyt małe, by miały ograniczoną ruchomość, zbyt duże, by swobodnie wróciły do pozycji.

Objawy skrętu rozwijają się gwałtownie:

• Nagły, bardzo silny ból w podbrzuszu — zazwyczaj jednostronny
• Nudności i wymioty
• Deskowate napięcie mięśni brzucha
• Gorączka (w przypadku martwicy)

Potworniak jajnika u dzieci i nastolatek

U dziewcząt i nastolatek potworniak jest najczęstszym nowotworem jajnika. Dziecięcy szczyt zachorowań przypada na wiek do 3 lat i na okres dojrzewania. W tej grupie wiekowej ból brzucha, zwłaszcza nawracający lub nagle nasilający się, zawsze wymaga wykluczenia zmiany w przydatkach. Dwie trzecie dzieci z potworniakiem jajnika ma wyczuwalną palpacyjnie masę w jamie brzusznej.

Potworniak w ciąży

Potworniaki stanowią do 40% utrwalonych mas przydatków wykrywanych w ciąży. Przy małych zmianach (<5 cm) i braku objawów można prowadzić obserwację ultrasonograficzną. Ryzyko skrętu wzrasta w ciąży ze względu na przemieszczenie narządów miednicy przez rosnącą macicę — jeśli guz jest duży, ginekolog może zalecić operację najlepiej w II trymestrze.

Przyczyny powstawania potworniaka

Dokładny mechanizm nie jest w pełni poznany. Potworniaki dojrzałe wywodzą się z pojedynczej komórki zarodkowej, która po pierwszym podziale mejotycznym ulega nieprawidłowemu różnicowaniu i zaczyna tworzyć tkanki typowe dla organizmu. To dlatego guz może zawierać struktury przypominające skórę, zęby czy kości — są genetycznie identyczne z tkankami osoby noszącej guz.

Potwierdzonych czynników ryzyka jest niewiele. Predyspozycja genetyczna może mieć znaczenie — przypadki rodzinne są opisywane w literaturze, choć stanowią mniejszość. Zaburzenia hormonalne i czynniki środowiskowe pozostają w sferze hipotez wymagających dalszych badań.

Diagnostyka potworniaka — USG i markery nowotworowe

Badanie USG — podstawa rozpoznania

Ultrasonografia jest badaniem z wyboru przy podejrzeniu zmiany w jajniku. Dojrzały potworniak ma w USG charakterystyczny obraz: torbiel z gęstą, echogenną zawartością, widocznymi zwapnieniami i strukturami o różnej gęstości (tkanka tłuszczowa, fragmenty kości). W niektórych przypadkach widoczna jest tzw. głowa Rokitansky'ego — obszar bogaty w tkanki lite.

W diagnostyce potworniaka niedojrzałego obraz jest mniej charakterystyczny — nieregularne masy lite ze składową torbielowatą, obfite unaczynienie. Tutaj konieczna bywa tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny.

Markery nowotworowe

Badania krwi uzupełniają obraz kliniczny. Ich rola różni się w zależności od typu guza:

Zakresy referencyjne :

Według “ Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej” B.Solnica, A. Dembińska-Kieć, J. W. Naskalski