Czy choroba von Willebranda jest dziedziczna?

Tak, w zdecydowanej większości przypadków jest chorobą genetyczną. Typ 1 i większość podtypów 2 dziedziczy się autosomalnie dominująco – wystarczy jeden zmutowany gen, żeby choroba się ujawniła. Typ 3 i podtyp 2N dziedziczą się recesywnie, co oznacza, że oboje rodzice muszą być nosicielami zmutowanego genu.

Czy choroba von Willebranda dotyczy tylko kobiet?

Nie. Choroba dotyka kobiet i mężczyzn w równym stopniu. U kobiet rozpoznaje się ją częściej, bo obfite krwawienia miesiączkowe są bardziej oczywistym objawem niż siniaki czy krwawienia z nosa, które u mężczyzn łatwiej zbagatelizować.

Czy prawidłowe APTT wyklucza chorobę von Willebranda?

Nie. W łagodnym typie 1 czas APTT może być całkowicie prawidłowy. Podejrzenie kliniczne – obfite miesiączki, nawracające krwawienia z nosa, pozytywny wywiad rodzinny – jest wskazaniem do dalszej diagnostyki specjalistycznej nawet przy prawidłowych wynikach badań przesiewowych.

Jakie badania krwi zleca się przy podejrzeniu vWD?

Pierwszym krokiem jest morfologia krwi, APTT, PT/INR i fibrynogen – badania dostępne w każdym laboratorium. Na ich podstawie lekarz ocenia, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka: oznaczenie stężenia vWF, aktywności czynnika vWF, aktywności kofaktora rystocetyny i aktywności czynnika VIII, która wykonywana jest w ośrodkach specjalistycznych.

Czy chorobę von Willebranda można wyleczyć?

Wrodzona postać choroby jest genetyczna, więc nie jest uleczalna. Można jednak skutecznie kontrolować jej objawy. Desmopresynę stosuje się przy łagodniejszych typach, koncentraty czynnika vWF przy cięższych. Przy odpowiednim leczeniu pacjenci prowadzą normalne, aktywne życie.

Czym różni się nabyta choroba von Willebranda od wrodzonej?

Nabyta postać nie wynika z mutacji genu, lecz pojawia się jako powikłanie innych chorób – autoimmunologicznych, nowotworowych (np. chłoniaków) czy sercowo-naczyniowych. Leczenie polega wtedy na leczeniu choroby podstawowej.

Czy aspiryna jest bezpieczna przy chorobie von Willebranda?

Zasadniczo nie. Kwas acetylosalicylowy i niesteroidowe leki przeciwzapalne (ibuprofen, naproksen) upośledzają czynność płytek krwi i mogą nasilić krwawienia. Przy vWD leki te powinno się stosować wyłącznie po konsultacji z hematologiem prowadzącym.

Jak choroba von Willebranda wpływa na ciążę i poród?

Ciąża zwykle powoduje fizjologiczny wzrost stężenia vWF, co może łagodzić objawy u pacjentek z typem 1. Jednak bezpośrednio po porodzie stężenie vWF spada gwałtownie, co zwiększa ryzyko krwotoku poporodowego. Każda kobieta z rozpoznaną vWD powinna być prowadzona przez ginekolog-położnika we współpracy z hematologiem.

Choroba von Willebranda – objawy, typy i diagnostyka

Diagnosta laboratoryjny z wieloletnim doświadczeniem pracy w laboratoriach diagnostycznych, specjalista laboratoryjnej transfuzjologii medycznej, absolwentka Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Jest członkiem PTHiT oraz PTDL. W pracy łączy rzetelną wiedzę medyczną z interdyscyplinarnym spojrzeniem na zdrowie pacjenta. Aktywnie promuje świadomy i zdrowy styl życia.

Choroba von Willebranda to najczęstsza wrodzona skaza krwotoczna na świecie – dotyka od 0,6 do 1,3% populacji ogólnej (Klukowska, Windyga, Medycyna Praktyczna 2026). Przyczyną jest niedobór lub nieprawidłowe działanie czynnika von Willebranda (vWF) – białka, które działa jak klej łączący płytki krwi w miejscu uszkodzonego naczynia. Bez sprawnego vWF nawet niewielkie zranienie może krwawić znacznie dłużej, niż powinno.

Co to jest choroba von Willebranda?

Choroba von Willebranda (ang. von Willebrand disease, vWD) to wrodzona skaza krwotoczna spowodowana niedoborem lub zaburzeniem funkcji czynnika von Willebranda. Po raz pierwszy opisał ją fiński lekarz Erik von Willebrand w 1926 roku; sam czynnik wyizolowano dopiero w 1972 roku.

Czynnik vWF pełni w organizmie podwójną rolę. Po pierwsze, umożliwia płytkom krwi przyleganie do uszkodzonej ściany naczynia – to tak zwana hemostaza pierwotna. Po drugie, chroni czynnik krzepnięcia VIII przed zbyt szybką degradacją, wspierając tym samym hemostazę wtórną (osoczową). Gdy vWF jest niedoborowy lub nieprawidłowo zbudowany, oba procesy szwankują – skrzep tworzy się za wolno albo jest zbyt słaby.

Gen kodujący vWF leży na chromosomie 12 (12p13.31). Czynnik ten produkowany jest w komórkach śródbłonka naczyń i w megakariocytach, a w osoczu występuje w postaci multimerów różnej wielkości. Mutacja genu może upośledzić syntezę vWF lub doprowadzić do powstania białka o nieprawidłowej budowie.

Choroba dotyka kobiet i mężczyzn z równą częstością, choć u kobiet rozpoznaje się ją częściej – ze względu na obfite krwawienia miesiączkowe, które są bardziej widocznym objawem niż u mężczyzn.

Typy choroby von Willebranda

Klasyfikacja opiera się na rodzaju defektu vWF. Wyróżnia się trzy główne typy, a typ 2 dzieli się na cztery podtypy.

Typ 1 – najłagodniejszy i najczęstszy

Stężenie vWF jest obniżone, ale nie zerowe. Objawy są zwykle łagodne – lekkie siniaczenie, przedłużone krwawienia z nosa. Wielu pacjentów z typem 1 nie wie o chorobie przez całe życie, choć nawet w tej grupie ok. 65% chorych zgłasza niepokojące dolegliwości.

Dziedziczenie jest autosomalne dominujące – wystarczy jeden zmutowany allel.

Typ 2 – zaburzona funkcja vWF

Stężenie vWF bywa prawidłowe, jednak białko nie działa prawidłowo. Poszczególne podtypy różnią się mechanizmem:

2A – brak dużych multimerów vWF, zaburzona adhezja płytek
2B – nieprawidłowe multimery wiążą się spontanicznie do receptorów płytek, co prowadzi do ich zużycia i małopłytkowości
2M – zmniejszona adhezja płytek bez utraty multimerów
2N – obniżone wiązanie vWF z czynnikiem VIII; klinicznie przypomina hemofilię A

Rozróżnienie podtypów ma duże znaczenie praktyczne, bo leczenie różni się między podtypami.

Typ 3 – najcięższy niedobór

Czynnik vWF jest praktycznie nieobecny we krwi, a aktywność czynnika VIII bardzo niska – niekiedy nieoznaczalna. To typ rzadki (autosomalne recesywne), ale powodujący najpoważniejsze krwawienia: do mięśni, do stawów, z przewodu pokarmowego. Rodzice chorych z typem 3 zazwyczaj mają typ 1.

Objawy choroby von Willebranda

Nasilenie objawów zależy od typu i stopnia niedoboru vWF. Wspólny mianownik to skłonność do przedłużonych krwawień.

Najczęstsze objawy:

częste i długo trwające krwawienia z nosa (trudne do zatamowania przez zwykły ucisk)
łatwe powstawanie siniaków – często nieproporcjonalnie dużych do urazu
przedłużone krwawienie z dziąseł po myciu zębów lub zabiegach stomatologicznych
krwawienie z ran po urazach trwające wyraźnie dłużej niż u innych
nasilone krwawienia po operacjach i procedurach inwazyjnych
krwawienia z przewodu pokarmowego (w cięższych typach)
wylewy krwi do mięśni i stawów (głównie typ 3)

Objawy w typie 1 mogą być tak łagodne, że przez lata uchodzą za „naturę" pacjenta.

Objawy u kobiet – krwawienia miesiączkowe

Obfite miesiączki to jeden z najczęstszych powodów rozpoznania choroby von Willebranda u kobiet. Krwawienie trwające ponad 7 dni, konieczność wymiany podpaski lub tamponu częściej niż co godzinę–dwie, skrzepy krwi – to sygnały wymagające diagnostyki hematologicznej, nie tylko ginekologicznej.

Szacuje się, że nawet 1 na 5 kobiet z obfitymi krwawieniami miesiączkowymi ma niezdiagnozowaną skazę krwotoczną. Rozpoznanie vWD pozwala uniknąć niedoboru żelaza z niedokrwistością, a przed porodem – zapobiec groźnemu krwotokowi poporodowemu.

Kobiety z vWD mogą też krwawić bardziej po porodzie i po zabiegach ginekologicznych. Przed planową operacją lub porodem należy poinformować lekarza o rozpoznaniu.

Choroba von Willebranda u dzieci

U dzieci choroba najczęściej objawia się nawracającymi krwawieniami z nosa, siniaczeniem i przedłużonym krwawieniem po drobnych urazach. Łatwe siniaczenie u małego dziecka jest często bagatelizowane, bo dzieci w ogóle często się przewracają – jednak kiedy siniaki są duże, pojawiają się bez wyraźnej przyczyny lub po bardzo drobnym urazie, to sygnał do wykonania badań.

Choroba dziedziczona jest autosomalnie – może ją mieć zarówno chłopiec, jak i dziewczynka. U dziewcząt objawy nierzadko nasilają się wraz z pierwszą miesiączką.

Choroba von Willebranda a hemofilia

To nie jest to samo. Hemofilia to odrębna choroba – wynikająca z niedoboru czynnika VIII (hemofilia A) lub czynnika IX (hemofilia B) – i dotyczy prawie wyłącznie mężczyzn (dziedziczenie sprzężone z chromosomem X). Choroba von Willebranda dotyka kobiet i mężczyzn w równym stopniu i jest znacznie częstsza.

Podobieństwo polega na tym, że w typie 3 vWD i w podtypie 2N aktywność czynnika VIII bywa silnie obniżona, co klinicznie przypomina hemofilię A. Stąd historyczna nazwa „hemofilia A naczyniowa", dziś już nieużywana.

Choroba von Willebranda to nie hemofilia – choć mechanizm krzepnięcia jest zaburzony w obu przypadkach, różnią się one genetyką, profilem pacjentów i strategią leczenia. Właśnie dlatego samo badanie czynnika VIII nie wystarczy do wykluczenia vWD.

Jakie badania pomagają w diagnostyce?

Rozpoznanie choroby von Willebranda jest procesem wieloetapowym – zaczyna się od badań podstawowych, a pełne potwierdzenie wymaga testów specjalistycznych wykonywanych w ośrodkach hematologicznych.

Etap 1 – badania przesiewowe (możliwe do zlecenia przez lekarza POZ):

Morfologia krwi – ocena liczby płytek (małopłytkowość może towarzyszyć podtypowi 2B), ogólna ocena układu krwiotwórczego
APTT (czas częściowej tromboplastyny po aktywacji) – w vWD może być wydłużony, szczególnie przy niskim czynniku VIII; w typie 1 bywa prawidłowy
PT/INR (czas protrombinowy) – zwykle prawidłowy w vWD; pomaga wykluczyć inne zaburzenia krzepnięcia
Fibrynogen – składnik panelu oceny hemostazy

Prawidłowe wyniki badań przesiewowych nie wykluczają choroby von Willebranda – zwłaszcza w łagodnym typie 1, gdzie APTT może być w normie. Podejrzenie kliniczne (obfite miesiączki, nawracające krwawienia z nosa, wywiad rodzinny) jest wskazaniem do rozszerzenia diagnostyki nawet przy prawidłowym APTT.

Etap 2 – badania specjalistyczne (hematolog lub centrum leczenia skaz krwotocznych):

stężenie czynnika vWF
aktywność czynnika vWF (kofaktor rystocetyny – aktywność wiązania płytek)
aktywność czynnika VIII
analiza multimerów vWF – do określenia podtypu choroby

Wywiad lekarski i wywiad rodzinny mają tutaj bardzo duże znaczenie – lekarz pyta o epizody krwawień w przeszłości, krwawienia po zabiegach i o objawy u rodziców lub rodzeństwa.

Warto pamiętać: badania specjalistyczne (stężenie vWF, aktywność kofaktora rystocetyny) nie są standardowo dostępne w każdym laboratorium. Skierowanie do hematologa lub centrum leczenia skaz krwotocznych jest niezbędnym krokiem po stwierdzeniu nieprawidłowości w badaniach przesiewowych – lub gdy wywiad kliniczny jest jednoznacznie sugestywny.

Leczenie choroby von Willebranda

Wrodzona choroba von Willebranda ma charakter genetyczny i nie jest uleczalna – ale przy odpowiednim prowadzeniu pacjent może funkcjonować normalnie. Celem leczenia jest zapobieganie krwawieniom i ich skuteczne tamowanie w sytuacjach ryzyka (przed operacją, porodem, zabiegiem stomatologicznym).

Podstawowe metody leczenia:

Desmopresyna (DDAVP) – analog wazopresyny, który stymuluje uwalnianie vWF z komórek śródbłonka. Skuteczna głównie w typie 1 i w wybranych podtypach 2. Podawana dożylnie, podskórnie lub donosowo przed planowym zabiegiem. W typie 2B jest przeciwwskazana (nasila małopłytkowość).

Koncentraty czynnika von Willebranda / czynnika VIII – stosowane w typie 3, w cięższych postaciach typu 2 oraz w sytuacjach, gdy desmopresyna jest nieskuteczna lub przeciwwskazana. Zawierają vWF wyizolowany z osocza dawców lub wytworzony metodą rekombinowaną.

Kwas traneksamowy – lek antyfibrynolityczny, który stabilizuje już powstały skrzep. Pomocny przy krwawieniach z błon śluzowych, obfitych miesiączkach, krwawieniach z dziąseł. Często stosowany jako leczenie wspomagające.

Terapia hormonalna – u kobiet z obfitymi miesiączkami; tabletki antykoncepcyjne lub lewonorgestrel podwyższają stężenie vWF, zmniejszając nasilenie krwawień.

Czego unikać? Kwas acetylosalicylowy (aspiryna) i niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. ibuprofen, naproksen) upośledzają czynność płytek – przy vWD są szczególnie ryzykowne i należy je stosować wyłącznie po konsultacji z hematologiem.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza rodzinnego warto się wybrać, gdy:

krwawienie z nosa trwa ponad 10–15 minut i nie daje się zatamować zwykłym uciskiem
miesiączka trwa ponad 7 dni lub wymaga wymiany podpaski/tamponu częściej niż co 1–2 godziny
po drobnym urazie siniaki są nieproporcjonalnie duże
krwawienie po wyrwaniu zęba lub drobnym zabiegu trwało wyraźnie zbyt długo
u rodzeństwa lub rodziców rozpoznano chorobę von Willebranda lub inną skazę krwotoczną

Do hematologa bezpośrednio (lub na pilnym skierowaniu) – gdy krwawienie jest masywne, gdy dochodzi do wylewu do stawu, gdy krwawienie pooperacyjne wymaga interwencji.

Przed każdym planowym zabiegiem – nawet stomatologicznym – poinformuj lekarza o rozpoznaniu lub podejrzeniu skazy krwotocznej. To daje czas na odpowiednie przygotowanie i zapobiega poważnym powikłaniom.