Ospa u dzieci – objawy, przebieg i leczenie

Ospa wietrzna u dzieci to wysoce zakaźna choroba wirusowa, wywoływana przez wirus VZV (Varicella-zoster virus). Zaczyna się gorączką i złym samopoczuciem, po których – zwykle po 1–2 dniach – pojawia się charakterystyczna, silnie swędząca wysypka. Choroba trwa przeciętnie 7–10 dni. Leczenie jest głównie objawowe: paracetamol, leki przeciwhistaminowe i właściwa pielęgnacja skóry.

Co to jest ospa wietrzna u dzieci?

Ospa wietrzna to pierwotna infekcja wirusem VZV – należącym do rodziny herpeswirusów. Przenosi się drogą kropelkową oraz przez bezpośredni kontakt z płynem pęcherzyków. Charakterystyczne jest to, że wirus rozprzestrzenia się z ruchem powietrza nawet na kilkadziesiąt metrów – stąd pochodzi nazwa „wietrzna".

Po kontakcie z chorym ryzyko zachorowania u nieszczepionej osoby wynosi nawet 90%. Choroba dotyczy przede wszystkim dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym – najczęściej do 10. roku życia. W Polsce co roku rejestruje się od 150 do 220 tysięcy zachorowań.

Po przechorowaniu wirus pozostaje w organizmie w postaci uśpionej – w zwojach nerwowych. Może się reaktywować w dorosłości jako półpasiec. Ospa wietrzna może wystąpić tylko raz. Półpasiec – wielokrotnie. Wyjątek stanowią osoby z głębokim niedoborem odporności, u których ryzyko ponownego zachorowania na ospę jest wyższe.

Jak wygląda ospa u dzieci na początku?

Objawy zwiastunowe – przed wysypką

U małych dzieci choroba często zaczyna się bezpośrednio od gorączki i wysypki, bez wyraźnych objawów prodromalnych. U starszych dzieci i nastolatków przez 1–2 dni przed wysypką mogą pojawić się:

• podwyższona temperatura ciała
• ból głowy i bóle mięśni
• złe samopoczucie, osłabienie
• katar i ból gardła
• ból brzucha, czasem biegunka
• przemijające, drobnoplamiste zaczerwienienie skóry (przypominające wysypkę płoniczą)

Te objawy są niespecyficzne – łatwo je pomylić z grypą lub przeziębieniem. Dopiero pojawienie się charakterystycznej wysypki pozwala potwierdzić rozpoznanie.

Jak wygląda wysypka przy ospie?

Wysypka ospy wietrznej jest bardzo charakterystyczna – lekarze nazywają jej obraz „gwiaździstym niebem". Jednocześnie widoczne są wykwity w różnym stadium:

• plamki – płaskie, różowe ogniska na skórze
• grudki – uniesione zmiany na podłożu rumieniowym
• pęcherzyki – wypełnione przezroczystym, a potem mętnym płynem (zawierającym duże ilości VZV)
• krostki z pępkowatym zagłębieniem
• strupki – tworzą się po 7–8 dniach i samoistnie odpadają

Zmiany zaczynają się na tułowiu, skórze owłosionej głowy i twarzy, a następnie obejmują kończyny. Mogą pojawić się również na błonach śluzowych jamy ustnej, narządach płciowych i spojówkach – te ostatnie są szczególnie bolesne i wymagają szybkiej konsultacji lekarskiej.

Jeśli dziecko intensywnie drapie zmiany, ryzyko nadkażenia bakteryjnego i powstania blizn znacznie rośnie.

Ospa u dzieci dzień po dniu

Ile trwa ospa u dzieci?

Ospa wietrzna u dzieci trwa przeciętnie 7–10 dni od pojawienia się pierwszych pęcherzyków do przyschnięcia wszystkich zmian. Chore dziecko zaraża już na 1–2 dni przed pojawieniem się wysypki i pozostaje zakaźne aż do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki zamienią się w strupki. Strupki same w sobie nie są zakaźne – nie należy czekać, aż odpadną.

Okres wylęgania VZV wynosi od 10 do 21 dni. Jeśli w domu jeden z domowników choruje, dziecko mogło zostać zakażone nawet trzy tygodnie wcześniej.

Powrót do przedszkola lub szkoły jest możliwy, gdy nie ma na skórze żadnego świeżego pęcherzyka – wszystkie zmiany muszą być w stadium strupka.

Jak leczyć ospę u dzieci?

Ospa wietrzna u zdrowych dzieci poniżej 12. roku życia nie wymaga leczenia przyczynowego. Postępowanie jest objawowe i koncentruje się na łagodzeniu gorączki, świądu i zapobieganiu nadkażeniom.

Paracetamol tak, ibuprofen nie – dlaczego?

Przy ospie wietrznej stosuj wyłącznie paracetamol. Ibuprofen (i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne) są przy ospie przeciwwskazane – zwiększają ryzyko ciężkich powikłań skórnych, w tym martwiczego zapalenia powięzi wywołanego przez paciorkowce grupy A. To jedno z najważniejszych i najczęściej pomijanych ostrzeżeń przy tej chorobie.

Aspiryna u dzieci i młodzieży jest bezwzględnie zakazana ze względu na ryzyko zespołu Reye'a.

Jak złagodzić świąd?

Świąd to najtrudniejszy objaw dla dziecka i rodziców. Sposoby na jego łagodzenie:

• doustne leki przeciwhistaminowe – zmniejszają intensywność świądu i ograniczają potrzebę drapania; lekarz dobiera preparat i dawkę do wieku dziecka
• pianki lub żele łagodzące świąd – dostępne bez recepty, nakładane punktowo na zmiany
• Octenisept – stosowany miejscowo, przyspiesza przysychanie pęcherzyków
• kąpiel z nadmanganianem potasu – woda powinna mieć lekko różowy kolor; przysuszy pęcherzyki i działa odkażająco
• krótko obcięte paznokcie – zmniejszają ryzyko nadkażenia przy drapaniu; u niemowląt warto założyć bawełniane rękawiczki

Pudru cynkowego (tak popularnego dawniej) lepiej nie stosować – może sprzyjać nadkażeniom bakteryjnym.

Pielęgnacja skóry i kąpiel

Codzienne krótkie kąpiele pod prysznicem lub w letniej wodzie są zalecane – czyszcze skóry ogranicza ryzyko nadkażeń. Po kąpieli skórę należy osuszać delikatnie ręcznikiem, przez przykładanie, nie pocieranie.

U dzieci z ciężkim przebiegiem choroby, z obniżoną odpornością lub powyżej 12. roku życia lekarz może zdecydować o włączeniu acyklowiru – leku przeciwwirusowego. Stosuje się go także u noworodków, kobiet w ciąży i dorosłych bez wcześniejszego kontaktu z VZV.

Kiedy do lekarza z ospą u dzieci?

Większość przypadków ospy wietrznej u zdrowych dzieci można prowadzić w domu. Do lekarza należy się zgłosić, gdy:

• gorączka utrzymuje się powyżej 4–5 dni lub przekracza 39°C
• pęcherzyki pojawiają się na gałkach ocznych lub wewnątrz jamy ustnej i utrudniają picie i jedzenie
• skóra wokół zmian jest silnie zaczerwieniona, obrzęknięta i ciepła – to objaw nadkażenia bakteryjnego
• dziecko jest wyraźnie śpiące, ma trudności z utrzymaniem równowagi, mówi niewyraźnie
• pojawia się sztywność karku lub silny ból głowy
• dziecko odmawia picia – istnieje ryzyko odwodnienia, szczególnie groźnego u najmłodszych

Powikłania ospy wietrznej u dzieci

Ospa wietrzna u większości zdrowych dzieci przebiega łagodnie. Powikłania są rzadkie, ale mogą być poważne:

Nadkażenie bakteryjne skóry – najczęstsze powikłanie. Zwykle wywołane przez gronkowce lub paciorkowce; objawia się zaczerwienieniem, obrzękiem i ropniem wokół zmian skórnych. Nieleczone może doprowadzić do blizn.

Powikłania neurologiczne – ataksja móżdżkowa (zaburzenia równowagi, skandowana mowa, drżenie) to typowe, choć rzadkie powikłanie, głównie u dzieci w wieku przedszkolnym. Cięższe powikłania, jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu, stanowią zagrożenie życia.

Zapalenie płuc – rzadsze u dzieci niż u dorosłych, ale możliwe, szczególnie przy ciężkim przebiegu.

Powikłania okulistyczne – zmiany na spojówkach i rogówce mogą upośledzać widzenie.

Powikłania hematologiczne – małopłytkowość, wybroczyny.

Osoby z obniżoną odpornością, noworodki i kobiety w ciąży są szczególnie narażone na ciężki przebieg i uogólnione rozsiewanie choroby.

Czy z ospą można wychodzić na dwór?

Nie. Dziecko chore na ospę wietrzną powinno pozostawać w izolacji od momentu pojawienia się pierwszych objawów aż do całkowitego przyschnięcia wszystkich zmian skórnych (stadium strupków). Dotyczy to parków, placów zabaw, sklepów – każdego miejsca, gdzie można spotkać innych ludzi, w tym kobiety w ciąży lub osoby z obniżoną odpornością.

Spacer z dzieckiem chorym na ospę, nawet bez bezpośredniego kontaktu z innymi, nie jest bezpieczny – wirus przenosi się drogą powietrzną.

Ospa wietrzna a ciąża i noworodki

Zakażenie VZV w ciąży to sytuacja wymagająca pilnej konsultacji lekarskiej. Ospa wietrzna w pierwszym i drugim trymestrze może prowadzić do wrodzonego zespołu ospy – wad rozwojowych płodu (blizny skórne, niedorozwój kończyn, wady oczu i mózgu). Ryzyko jest najwyższe między 13. a 20. tygodniem ciąży.

Noworodki, których matka zachorowała na ospę w ciągu 5 dni przed lub 2 dni po porodzie, są szczególnie narażone na ciężki, uogólniony przebieg choroby zagrażający życiu.

Kobiety planujące ciążę, które nie chorowały na ospę wietrzną i nie były szczepione, powinny sprawdzić swój status immunologiczny. Badanie przeciwciał VZV IgG pozwala ocenić, czy organizm posiada ochronną odporność.

Jeśli wynik wskazuje na brak odporności, lekarz może zalecić szczepienie jeszcze przed zajściem w ciążę. W trakcie ciąży szczepionka jest przeciwwskazana.

Jak zapobiegać ospie – szczepienie dzieci

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania ospie wietrznej jest szczepienie. Szczepionka zawiera żywy, atenuowany (osłabiony) szczep VZV i jest dostępna w Polsce od wielu lat.

Szczepionka ProQuad (chroniąca jednocześnie przed odrą, świnką, różyczką i ospą wietrzną) może być podawana od 12. miesiąca życia. W niektórych sytuacjach – na przykład przed podróżą do regionu endemicznego lub podczas epidemii – można ją podać od 9. miesiąca. Schemat obejmuje dwie dawki.

Skuteczność szczepienia po dwóch dawkach wynosi około 99% w zapobieganiu ospie wietrznej. W Stanach Zjednoczonych po wprowadzeniu szczepień obowiązkowych zanotowano spadek zachorowań, hospitalizacji i zgonów o 95%.

W Polsce szczepienie przeciw ospie wietrznej jest obowiązkowe i bezpłatne dla dzieci do 12. roku życia z grup ryzyka (m.in. dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w remisji, z ciężkimi niedoborami odporności, przed chemioterapią lub przeszczepieniem narządów). Dla pozostałych dzieci jest szczepieniem zalecanym – odpłatnym.

Szczepienie jest zalecane również po kontakcie z chorą osobą – podane do 5. dnia od ekspozycji może złagodzić przebieg choroby lub całkowicie jej zapobiec.

Jakie badania wykonać po ospie?

Rozpoznanie ospy wietrznej jest zwykle kliniczne – charakterystyczna wysypka nie wymaga potwierdzenia laboratoryjnego. Badania serologiczne przydają się w kilku sytuacjach:

VZV IgM – obecność przeciwciał w klasie IgM wskazuje na świeże, aktywne zakażenie VZV. Badanie wykonuje się przy wątpliwościach diagnostycznych lub u osób z obniżoną odpornością, u których wysypka może być atypowa.

VZV IgG – obecność przeciwciał w klasie IgG oznacza odporność po przechorowaniu lub szczepieniu. Badanie jest szczególnie przydatne:

• u kobiet planujących ciążę (ocena odporności przed ewentualnym szczepieniem)
• u osób pracujących z dziećmi lub pacjentami (personel medyczny, nauczyciele)
• u dorosłych, którzy nie pamiętają, czy chorowali w dzieciństwie
• przed immunosupresją lub chemioterapią