Kortyzol w dobowej zbiórce moczu (DZM) to badanie oceniające ilość wolnego, niezmetabolizowanego kortyzolu wydalanego z moczem w ciągu 24 godzin. Ten hormon przechodzi do moczu w wyniku filtracji kłębkowej w nerkach. Jego ilość odzwierciedla średnią dobową ekspozycję organizmu na biologicznie aktywny (wolny) kortyzol krążący we krwi. Badanie wykorzystuje się przede wszystkim w diagnostyce zespołu Cushinga, czyli stanu nadmiaru kortyzolu.

Czym różni się kortyzol w DZM od kortyzolu we krwi?

Kortyzol w dobowej zbiórce moczu (DZM) i kortyzol we krwi to dwa różne badania, które odpowiadają na inne pytania.

We krwi najczęściej oznacza się kortyzol całkowity, czyli łącznie frakcję związaną z białkami transportującymi (przede wszystkim transkortyną, czyli CBG, oraz albuminami) i frakcję wolną. Wynik odzwierciedla stężenie w chwili pobrania. Ponieważ wydzielanie kortyzolu podlega rytmowi dobowemu (najwyższe rano, najniższe w nocy), interpretacja zależy od pory pobrania.

W moczu oznacza się wolny, niezmetabolizowany kortyzol wydalony w ciągu całej doby. Badanie pokazuje więc uśrednioną, całodobową ekspozycję organizmu na aktywny hormon i jest mniej zależne od stężenia białek wiążących niż kortyzol całkowity we krwi. Uśrednienie ma jednak swoją cenę: DZM nie pokazuje rytmu dobowego, czyli tego, czy stężenie kortyzolu wieczorem prawidłowo spada.

DZM wykorzystuje się przede wszystkim w diagnostyce zespołu Cushinga, czyli nadmiaru kortyzolu. Jest jednym z badań przesiewowych, obok oznaczenia kortyzolu w ślinie o północy i testu hamowania deksametazonem. Nie służy natomiast do rozpoznawania niedoczynności kory nadnerczy.

Materiałem jest mocz zbierany przez pełną dobę, a nie pojedyncza próbka.

Badanie warto rozważyć, gdy objawy sugerują zaburzenie pracy nadnerczy, a lekarz chce ocenić całodobowe wydzielanie kortyzolu, nie tylko jego wartość chwilową.

• Zmiana sylwetki ciała: odkładanie tkanki tłuszczowej na brzuchu, tułowiu, karku i twarzy (twarz księżycowata) przy jednoczesnej szczupłości i osłabieniu kończyn.
• Rozstępy skórne i łatwe siniaczenie się: szerokie, czerwono-fioletowe rozstępy, cienka skóra, łatwe siniaczenie bez wyraźnej przyczyny, trądzik, nadmierne owłosienie u kobiet.
• Nadciśnienie tętnicze: zwłaszcza trudne do leczenia lub rozpoznane w młodym wieku.
• Zaburzenia miesiączkowania lub libido: nieregularne miesiączki lub ich brak, u mężczyzn spadek libido i zaburzenia erekcji.
• Osłabienie i słaba tolerancja wysiłku: mogą wskazywać zarówno na nadmiar, jak i niedobór kortyzolu.
• Zaburzenia metaboliczne i kostne: podwyższona glikemia lub cukrzyca, osteoporoza, złamania.

Badanie polecane jest przede wszystkim osobom, u których lekarz podejrzewa zaburzenie wydzielania kortyzolu lub chce monitorować wcześniej rozpoznaną chorobę nadnerczy.

• Objawy sugerujące nadmiar kortyzolu: odkładanie tkanki tłuszczowej na brzuchu, karku i twarzy, szerokie czerwono-fioletowe rozstępy, łatwe siniaczenie, nadciśnienie trudne do leczenia lub rozpoznane w młodym wieku, nieregularne miesiączki.
• Niejednoznaczne wyniki innych badań przesiewowych: np. kortyzolu w ślinie o północy lub testu hamowania deksametazonem, gdy podejrzenie choroby się utrzymuje.
• Przypadkowo wykryty guz nadnercza: gdy lekarz chce sprawdzić, czy wydziela on nadmiar kortyzolu.
• PKontrola leczenia zespołu Cushinga: po operacji lub w trakcie farmakoterapii.

Kortyzol w dobowej zbiórce moczu nie jest badaniem rutynowym ani profilaktycznym.

Zleca je lekarz w ramach diagnostyki podejrzenia nadmiaru kortyzolu (zespołu Cushinga).

Pojedynczy wynik zwykle nie wystarcza do rozpoznania ani wykluczenia choroby, ponieważ wydzielanie kortyzolu może się zmieniać z dnia na dzień. Dlatego w diagnostyce zaleca się zwykle co najmniej dwie zbiórki wykonane w różnych dniach. Badanie powtarza się także wtedy, gdy zbiórka była niekompletna lub wynik jest niejednoznaczny.

U osób z rozpoznanym zespołem Cushinga badanie bywa powtarzane w celu sprawdzenia, czy leczenie (np. farmakologiczne) prowadzi do normalizacji wydzielania kortyzolu. Częstotliwość kontroli ustala lekarz prowadzący indywidualnie, w zależności od przebiegu choroby i rodzaju terapii.

Prawidłowo przeprowadzona zbiórka moczu decyduje o wiarygodności wyniku – poniższe kroki zajmą Ci kilka minut wyjaśnienia, ale rozłożone są na całą dobę.

Czy do badania trzeba być na czczo?

• Na czczo: badanie wykonuje się z moczu, a nie z krwi, więc bycie na czczo nie jest wymagane.
• Start zbiórki: pierwszą poranną porcję moczu (np. o 7:00) oddaj do toalety i zapisz godzinę.
• Zbieranie kolejnych porcji: każdą kolejną porcję moczu, w dzień i w nocy, przelewaj do pojemnika na zbiórkę dobową.
• Zakończenie zbiórki: następnego dnia o tej samej godzinie (np. o 7:00) oddaj ostatnią porcję do pojemnika, nawet jeśli nie jest to pierwszy poranny mocz, i zapisz godzinę zakończenia.
• Przechowywanie: w trakcie zbiórki trzymaj pojemnik w lodówce lub w sposób wskazany w instrukcji laboratorium.
• Przygotowanie próbki: po zakończeniu zbiórki zmierz całkowitą objętość moczu, dokładnie wymieszaj zawartość i odlej około 50 ml do mniejszego pojemniczka.
• Opis próbki: na pojemniczku zapisz łączną objętość zebranego moczu oraz czas trwania zbiórki – ta informacja jest potrzebna do prawidłowego wyliczenia wyniku.
• Dzień przed zbiórką: unikaj intensywnego wysiłku fizycznego, sytuacji stresowych oraz alkoholu, które mogą podnosić stężenie kortyzolu.

Kilka okoliczności związanych ze zbiórką i stylem życia może zafałszować wynik niezależnie od stanu zdrowia nadnerczy – warto je wyeliminować przed badaniem.

• Nieprawidłowo przeprowadzona zbiórka: pominięcie choćby jednej porcji moczu w ciągu doby obniża wiarygodność wyniku.
• Intensywny lub długotrwały wysiłek fizyczny: podnosi stężenie kortyzolu niezależnie od funkcji nadnerczy.
• Stres psychiczny i fizyczny: w tym ostre infekcje, gorączka, uraz czy zabieg chirurgiczny w okresie poprzedzającym zbiórkę.
• Spożycie alkoholu: może wpływać na stężenie kortyzolu w badanym okresie.
• Stan nawodnienia organizmu: zarówno odwodnienie, jak i nadmierne nawodnienie mogą zmieniać stężenie badanego parametru w moczu.
• Choroby nerek upośledzające filtrację kłębuszkową: wpływają na ilość kortyzolu przedostającego się do moczu.
• Otyłość: może wiązać się z podwyższonym wydalaniem kortyzolu.
• Glikokortykosteroidy: tabletki, wziewy, maści, krople i zastrzyki (np. dostawowe) mogą zaburzać wynik. Nie odstawiaj ich samodzielnie, tylko poinformuj lekarza.

Podwyższony kortyzol w DZM: co oznacza?

Podwyższone dobowe wydalanie wolnego kortyzolu z moczem może wskazywać na nadmiar kortyzolu w organizmie, czyli zespół Cushinga. Może on być spowodowany gruczolakiem przysadki wydzielającym ACTH (choroba Cushinga), guzem nadnercza wydzielającym kortyzol albo ektopowym wydzielaniem ACTH przez nowotwór zlokalizowany poza przysadką.

Im wyższy wynik, tym większe prawdopodobieństwo choroby. Wynik przekraczający kilkukrotnie górną granicę normy mocno sugeruje zespół Cushinga, natomiast niewielkie podwyższenie jest częste i nie musi oznaczać choroby.

Podwyższony wynik może mieć też przyczyny niezwiązane z chorobą nadnerczy, np.: intensywny wysiłek fizyczny, silny stres, infekcję, uraz lub zabieg chirurgiczny, ciążę, depresję, nadmierne spożywanie alkoholu, otyłość, źle wyrównaną cukrzycę, bardzo duże ilości wypijanych płynów lub działanie niektórych leków.

Dlatego jeden nieprawidłowy wynik nie jest rozpoznaniem. Lekarz zwykle zleca powtórzenie badania i dodatkowe testy, np. oznaczenie kortyzolu w ślinie o północy, test hamowania deksametazonem, oznaczenie ACTH i badania obrazowe.

Obniżony kortyzol w DZM: co oznacza?

Obniżony wynik w DZM zwykle nie ma znaczenia diagnostycznego. Badanie nie służy do rozpoznawania niedoczynności kory nadnerczy, ponieważ wartości niskie nie różnią się wiarygodnie od prawidłowych. Niski wynik może wynikać m.in. z niekompletnej zbiórki, ograniczenia płynów, choroby nerek lub stosowania glikokortykosteroidów.

Przy podejrzeniu niedoczynności kory nadnerczy (osłabienie, niskie ciśnienie, nietolerancja stresu) lekarz zleca zwykle kortyzol poranny we krwi, ACTH oraz test stymulacji.