Badanie elektrolitów to pomiar stężenia kluczowych dla życia minerałów obdarzonych ładunkiem elektrycznym. Sód (Na) i potas (K) to dwa najważniejsze z nich. Tworzą fundament prawidłowej fizjologii każdej komórki Twojego ciała. Ich idealna równowaga, czyli homeostaza, jest warunkiem zdrowia, a jej zaburzenie może prowadzić do poważnych konsekwencji.

• Sód (Na) to główny elektrolit płynu pozakomórkowego, czyli tego, który znajduje się na zewnątrz komórek, m.in. w osoczu krwi. Jego podstawową rolą jest utrzymanie prawidłowej objętości i ciśnienia krwi oraz regulacja gospodarki wodnej organizmu. Mówiąc prościej, sód decyduje o tym, gdzie w ciele znajduje się woda. Jest również niezbędny do przewodzenia impulsów nerwowych i prawidłowej kurczliwości mięśni.
• Potas (K) w przeciwieństwie do sodu jest najważniejszym elektrolitem wewnątrzkomórkowym. Jego rola jest absolutnie fundamentalna dla prawidłowego rytmu serca. Nawet niewielkie wahania jego stężenia we krwi mogą prowadzić do groźnych dla życia arytmii. Potas odpowiada również za prawidłowe funkcjonowanie wszystkich mięśni (w tym mięśnia sercowego) oraz nerwów.

Badanie elektrolitów to jedno z podstawowych badań zlecanych zarówno w profilaktyce, jak i w diagnostyce wielu stanów chorobowych.

Wykonaj badanie w ramach kontroli stanu zdrowia, zwłaszcza jeśli znajdujesz się w grupie ryzyka zaburzeń elektrolitowych (np. przyjmujesz leki moczopędne, chorujesz na serce lub nerki).

Istnieje szereg objawów, które mogą sugerować, że Twoja równowaga wodno-elektrolitowa została zachwiana. Zwróć na nie szczególną uwagę:

• Ogólne osłabienie, przewlekłe zmęczenie, apatia to niespecyficzne, ale bardzo częste objawy towarzyszące zarówno niedoborom, jak i nadmiarom elektrolitów.
• Kołatanie serca, nierówne bicie, uczucie „przeskakiwania” w klatce piersiowej mogą być sygnałem niebezpiecznych zmian stężenia potasu.
• Bolesne skurcze mięśni (zwłaszcza łydek), drżenie lub wyraźne osłabienie siły mięśniowej.
• Objawy neurologiczne: bóle głowy, zawroty głowy, nudności, wymioty, a w cięższych przypadkach zaburzenia świadomości, dezorientacja, senność czy nawet drgawki.
• Zmiany w ilości oddawanego moczu i pragnieniu: wzmożone pragnienie i suchość w ustach lub odwrotnie, brak pragnienia przy jednoczesnych obrzękach.
• Obrzęki, wskazujące na gromadzenie się wody, widoczne najczęściej w okolicy kostek, na dłoniach lub na twarzy, mogą być związane z zaburzeniami stężenia sodu.

Regularna kontrola stężenia sodu i potasu jest kluczowa dla wielu grup pacjentów, u których ryzyko groźnych dla zdrowia wahań jest szczególnie wysokie.

• Przewlekle chorzy pacjenci z niewydolnością nerek, niewydolnością serca, nadciśnieniem tętniczym, chorobami wątroby (np. marskością) czy cukrzycą są stale narażeni na zaburzenia elektrolitowe. Wynikają one zarówno z samej choroby, jak i ze stosowanego leczenia.
• Osoby przyjmującym niektóre leki. Wiele leków ma bezpośredni wpływ na stężenie elektrolitów. Należą do nich przede wszystkim leki moczopędne (diuretyki), leki na nadciśnienie (ACE inhibitory, sartany), a także glikokortykosteroidy, niektóre antybiotyki i leki przeczyszczające.
• Seniorzy, ponieważ z wiekiem mechanizmy regulujące pragnienie i gospodarkę wodną stają się mniej wydajne. Seniorzy są bardziej podatni na odwodnienie, a dodatkowo często przyjmują wiele leków wpływających na elektrolity, co potęguje ryzyko.
• Pacjenci w stanach ostrych. W przypadku ciężkich infekcji, biegunek, wymiotów, oparzeń czy po dużych operacjach, monitorowanie elektrolitów jest fundamentem leczenia i pozwala uniknąć groźnych powikłań.
• Sportowcy, u których długotrwały, intensywny wysiłek fizyczny, zwłaszcza w wysokiej temperaturze, prowadzi do utraty elektrolitów wraz z potem. Ich kontrola pozwala zapobiegać odwodnieniu, bolesnym skurczom mięśni i spadkowi wydolności.

Częstotliwość badania elektrolitów jest ściśle uzależniona od Twojego stanu zdrowia.

• Profilaktycznie, u zdrowych osób, w ramach okresowej kontroli zdrowia, wystarczy wykonać badanie raz w roku.
• Pacjenci z niewydolnością serca, nerek czy leczeni diuretykami powinni wykonywać badanie zgodnie ze ścisłym zaleceniem lekarza. Może to być kontrola co kilka miesięcy, a w okresach zaostrzeń choroby lub zmiany leczenia – nawet co kilka tygodni.
• W warunkach szpitalnych, u pacjentów w ciężkim stanie, badanie może być powtarzane nawet kilka razy dziennie, aby na bieżąco korygować zaburzenia.

Aby wynik badania był jak najbardziej wiarygodny, warto przestrzegać kilku prostych zasad.

• Zaleca się, aby na badanie zgłosić się na czczo, czyli 8-12 godzin po ostatnim posiłku. Choć w przypadku samych elektrolitów nie jest to warunek bezwzględny, często są one oznaczane w pakiecie z innymi badaniami (np. glukozą), które tego wymagają.
• Krew można pobrać o dowolnej porze, jednak standardowo badania wykonuje się w godzinach porannych (7:00-10:00).
• W dniu poprzedzającym badanie pij normalne ilości płynów. Unikaj zarówno celowego odwadniania się, jak i picia nadmiernych ilości wody.
• Na 24 godziny przed badaniem unikaj intensywnego wysiłku fizycznego.
• Nie odstawiaj samodzielnie żadnych leków.
• W trakcie pobrania unikaj rytmicznego zaciskania i otwierania pięści („pompowania”). Może to prowadzić do hemolizy (rozpadu krwinek czerwonych) i uzyskania fałszywie zawyżonego wyniku potasu.

Na stężenie sodu i potasu wpływa złożony system hormonalny i metaboliczny. Wiele czynników może zaburzyć tę delikatną równowagę.

• Czynniki fizjologiczne.
• • •
    Nadmierne spożycie soli kuchennej (chlorku sodu) lub produktów bogatych w potas (pomidory, banany, ziemniaki) może wpływać na wyniki.
  • •
    Intensywny wysiłek prowadzi do utraty elektrolitów z potem.
  • •
    Odwodnienie lub przewodnienie, czyli zmiany w ilości wody w organizmie bezpośrednio wpływa na stężenie elektrolitów.
• Czynniki patologiczne.
• • •
    Niewydolność nerek to najczęstsza przyczyna groźnego, wysokiego stężenia potasu (hiperkaliemii), ponieważ chore nerki nie są w stanie wydajnie go usuwać.
  • •
    Wymioty i biegunka prowadzą do utraty potasu i wody, co może skutkować hipokaliemią i odwodnieniem.
  • •
    Choroby hormonalne, np. choroba Addisona (niedoczynność nadnerczy), zespół Cushinga (nadmiar glikokortykosteroidów) czy nieleczona cukrzyca (kwasica ketonowa) silnie wpływają na stężenie elektrolitów.
• Czynniki farmakologiczne.
• • •
    Leki podwyższające stężenie potasu: inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE-I), sartany, spironolakton, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ).
  • •
    Leki obniżające stężenie potasu: diuretyki pętlowe (np. furosemid) i tiazydowe, insulina, beta-mimetyki (leki rozszerzające oskrzela).
  • •
    Leki wpływające na stężenie sodu: diuretyki, leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI.

Każde odchylenie stężenia sodu lub potasu od zakresu referencyjnego jest sygnałem alarmowym.

• Sód (Na)
• • •
    Hiponatremia (niskie stężenie sodu) najczęściej spowodowana jest nadmiarem wody w organizmie w stosunku do ilości sodu (tzw. hiponatremia z rozcieńczenia). Może być wynikiem picia nadmiernych ilości płynów, ale też poważnych chorób, takich jak niewydolność serca, marskość wątroby, niewydolność nerek czy zespół nieadekwatnego wydzielania wazopresyny (SIADH). Objawy zależą od stopnia i szybkości narastania niedoboru – od nudności i osłabienia po zagrażające życiu obrzęk mózgu i śpiączkę.
  • •
    Hipernatremia (wysokie stężenie sodu) niemal zawsze jest wynikiem odwodnienia. Może być spowodowana niedostatecznym piciem, nadmierną utratą wody (przez gorączkę, stany wzmożonego katabolizmu), utratą płynów hipotonicznych (przez skórę, przewód pokarmowy, nerki), lub chorobami takimi jak moczówka prosta. Głównym objawem jest silne pragnienie i suchość w ustach. W ciężkich przypadkach prowadzi do zaburzeń świadomości i uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego.
• Potas (K)
• • •
    Hipokaliemia (niskie stężenie potasu) często jest wywołana niedostateczną podażą potasu wraz z dietą, skutkiem ubocznym stosowania leków moczopędnych lub efektem uporczywych wymiotów, czy biegunek. Jest stanem bardzo niebezpiecznym, ponieważ zwiększa ryzyko groźnych dla życia arytmii serca. Powoduje również osłabienie siły mięśniowej, skurcze i zaparcia.
  • •
    Hiperkaliemia (wysokie stężenie potasu) zdarza się rzadko, Najczęściej jest powikłaniem ostrej lub przewlekłej niewydolności nerek. Może być też spowodowana stosowaniem niektórych leków (m.in. na serce i nadciśnienie). Jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia, ponieważ może doprowadzić do zatrzymania akcji serca.